DLACZEGO „ACZKOLWIEK” I „TUDZIEŻ” TAK MNIE IRYTUJĄ


Rozmowa z przedstawicielem handlowym, z którym przyszło mi podróżować, nie kleiła się, bo też nie była żadną rozmową tylko jego monologiem. Już nawet nie próbowałem wtrącać pojedynczych słów. Młody mężczyzna snuł niekończącą się opowieść o blaskach i cieniach pracy – jakbyśmy dawniej powiedzieli – komiwojażera. I pewnie mu się wydawało, że jeśli co chwila wypowiada słowa „aczkolwiek” i „tudzież”, tym samym znajduje się w prestiżowej kategorii rozmówców inteligentnych. Takich, którzy czerpią pełną garścią z przebogatego słownictwa polszczyzny, a nawet sprawnie poruszają się w jego wersjach sprzed wieków.

Zanim wpadłem w odrętwienie, pomyślałem jak bardzo taka językowa pospolitość skrzeczy. Niestety, te dwa słowa charakterystyczne kiedyś dla stylu pisanego wdarły się nie tylko wpierw do korpomowy, ale od jakiegoś czasu wygodnie i chyba na dłużej zadomowiły w języku potocznym. I tak jak kiedyś maniera słyszanego zewsząd „dokładnie”, tak teraz oba znamionują pretensjonalny i sztucznie dęty styl wypowiedzi.

Przyznać trzeba, że język rządzi się sobie wiadomymi, dziwnymi prawami. Przecież i „aczkolwiek”, i „tudzież” powinny się znaleźć w nieotwieranym worku z napisem „archaizmy”. Tymczasem po okresie zapomnienia mają się świetnie i przeżywają drugą młodość. Pierwsza miała miejsce w XVI wieku, kiedy to z połączenia wyrazu acz i partykuły -kolwiek wykształciły się wyrazy „aczkoli”, „aczkoliwie”, „aczkoliwiek”, jako oboczność właśnie „aczkolwiek”. A co w tym wszystkim zaskakujące, źródła podają, że w tamtych czasach o wiele częściej korzystano z krótszej i wygodniejszej formy „acz”.

W Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją A. Markowskiego hasło aczkolwiek zostało zaopatrzone w kwalifikator – książkowy i komentarz, że chodzi o wyraz nadużywany, który występuje niepotrzebnie zamiast neutralnych chociaż, mimo tojednak.

Od biedy i na siłę można by jeszcze użyć słowa „aczkolwiek” w artykule naukowym lub w eseju. Obecność w mowie potocznej świadczy już tylko o dyletanctwie językowym (choć sam rozmówca w swoim mniemaniu zapewne widzi siebie w kręgu subtelnych erudytów lubiących od niechcenia językowo zaimponować).

Z nadużywanym, przestarzałym spójnikiem „tudzież” do tychże samych problemów dochodzi jeszcze używanie go niezgodne ze znaczeniem. Bowiem nie oznacza on ani „w dodatku”, ani „albo”, ani „lub”.

Co ciekawe i zagadkowe, dostępne mi źródła na temat etymologii tego słowa milczą. Wiadomo tylko, że najpierw znaczyło „w tym samym miejscu”, potem „w tym samym czasie” i wreszcie pozostało spójnikiem łącznym.

O tym, że to słowo może sprawić kłopot świadczy pytanie zadane swego czasu w „Milionerach”: W zdaniu „Miał wioskę, przysiółek tudzież na wpół zrujnowany dworek pod Warszawą” słowo tudzież znaczy to samo co: A – być może, B – na pewno nie, C – albo, D – oraz.

Prawidłowa odpowiedź  – D, bowiem synonimami dla „tudzież” są „oraz”, „i”, „też”. Na zamkowym dziedzińcu zebrały się dworki tudzież wojowie w zbrojach. W tego typu stylizacjach wyraz ten jest jak najbardziej do przyjęcia. Natomiast w zdaniach: Muszę kupić zasilacz Silentium tudzież napęd Gembird, Na śniadanie będzie szynka tudzież jajecznica, zaczyna być po prostu tylko śmiesznie i pretensjonalnie.

Trwa Olimpiada, przysłuchuję się radosnej twórczości niektórych komentatorów z ich skłonnościami do stwarzania ad hoc skrótów i delektowania się co rusz omawianymi dziś słowami. Dziennikarzom sportowym dedykuję więc to ostatnie zdanie.

Ogólnie widać wśród naszych sportowców spontan tudzież progres mentalu, aczkolwiek wykon wciąż za słaby na zdobycie wielu medalowych miejsc.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

AUTORSZCZA WPROWADZAJĄ ZMIANY W JĘZYKU POLSKIM
23.09.2021
BENIAMINEK NA ŚWIECZNIKU? W POLSZCZYŹNIE TO MOŻLIWE
18.08.2021
ZBIJAĆ BĄKI. I PONOWNIE OD SASA DO LASA (JĘZYKOWEGO)
24.06.2021
NEOLOGIZMY, CZYLI I TY MOŻESZ ZOSTAĆ BOHATEREM
10.06.2021
KIJ W OKO I ŁABĘDZI ŚPIEW. BĘDZIE TYLKO O JĘZYKU POLSKIM?
27.05.2021
NA GRILL? NA GRILLA? I NIE TYLKO TE WĄTPLIWOŚCI
06.05.2021
ZAŻÓŁĆ GĘŚLĄ JAŹŃ. JĘZYK POLSKI CIESZY TYLKO Z OGONKAMI
29.04.2021
ODEJŚĆ DO LAMUSA SAMOTNY JAK PALEC? I ZNÓW O JĘZYKU
08.04.2021
SMALIĆ CHOLEWKI TO NIE DUBY SMALONE. O CO CHODZI?
18.03.2021