DUŻĄ LITERĄ, MAŁĄ LITERĄ. WIEDZA TAJEMNA? (CZ. 2)


Napisać dominikanie, czy Dominikanie. A Ojciec Święty, czy ojciec święty? Ewangelię na pewno można i dużą, i małą literą? Dlaczego Krzyżak jest wyjątkiem? O tym wszystkim w drugiej części poradnika na temat słownictwa religijnego i zaskakujących nieraz  reguł panujących w tej pisowni.

 

NAZWY (TYTUŁY) UTWORÓW

Nazwę Dekalog zapiszemy dużą literą jako nazwę własną. Natomiast w znaczeniu przenośnym, kiedy mamy na myśli zbiór zasad życiowych, można użyć małej litery (Po rozwodzie stworzyła sobie własny dekalog).

Nie inaczej w kolejnym przykładzie: dużą literą Dziesięć Przykazań (Bożych) i Dziesięcioro Przykazań (Bożych) jako tytuł, np. w katechizmie. Z kolei jako połączenie liczebnika z rzeczownikiem używa się także pisowni małą literą: dziesięć lub dziesięcioro przykazań (Dla wygody darował sobie cztery spośród dziesięciu przykazań). Mam wrażenie, że nie byłoby chyba błędem zapisywanie Dziesięciorga Przykazań w każdym kontekście dużą literą.

W tytułach ksiąg uznanych za objawione używamy dużej litery we wszystkich członach z wyjątkiem przyimków, zgodnie ze zwyczajem językowym: Pismo Święte, Stary Testament, Nowy Testament (skróty ST, NT zapisujemy bez kropek).

Podobnie: List do Hebrajczyków, Księga Mądrości, Księga Wyjścia, Pieśń nad Pieśniami, Pierwsza Księga Królewska, Księgi Wedy.

Wyraz Ewangelia i jako nazwę księgi, i jednocześnie opis życia Chrystusa piszemy dużą literą (np. Ewangelia św. Jana, cztery Ewangelie). Co prawda rzadko, ale się zdarza w dwóch przypadkach, że zapiszemy ten wyraz małą literą: ewangelia jako nazwa gatunku literackiego (Biografie hellenistyczne wpłynęły na literacki obraz ewangelii) oraz jako nazwa części mszy świętej (Jak zawsze pojawili się w kościele po ewangelii).

Przekłady Biblii – Septuaginta i Wulgata piszemy dużymi literami.

Dokumenty: encyklika, adhortacja, konstytucja, dekret, list pasterski, z reguły małą literą, ponieważ określamy najczęściej nazwę gatunku (Pierwsza encyklika Jana Pawła II to „Redemptor hominis”, Wiele słusznych kontrowersji wzbudziła adhortacja Franciszka „Querida Amazonia”).

Inaczej, gdy nazwy są nieodłączną częścią tytułu, np. CzytałemKonstytucję o Kościele w świecie współczesnym”.

 

NAZWY GODNOŚCI, TYTUŁÓW, URZĘDÓW KOŚCIELNYCH

Nazwy te są zdominowane przez małą literę. Ale, jak to często w pisowni religijnej bywa, trzeba od razu dodać: chyba że. I tak, ksiądz, ojciec, papież, biskup, małą literą, chyba że istotne są względy grzecznościowe lub emocjonalne. Wtedy dużą literą; podobnie ojciec święty (z tych właśnie powodów dopuszcza się Ojciec Święty).

Takiego wyboru nie ma, jeśli chodzi o nazwy członków i członkiń zakonów. Piszemy małą literą: siostry elżbietanki, oo. franciszkanie, małe siostry Jezusa, oblaci, szarytka,  jezuici (wyjątkiem jest Krzyżakczłonek zakonu, ale jednocześnie obywatel państwa krzyżackiego).

Natomiast nazwy zakonów jako instytucji dużą literą: Zakon Braci Mniejszych, Zakon Kaznodziejski, Towarzystwo Jezusowe, Zgromadzenie Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, inaczej – niepokalanki, Mniszki Zakonu św. Benedykta, inaczej – benedyktynki.

Dużą literą również oficjalne nazwy jednoosobowych urzędów: Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, Prefekt Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej, Asystent Tronu Papieskiego.

 

NAZWY NABOŻEŃSTW

W tych nazwach dominuje mała litera: msza święta, liturgia święta, roraty, suma, pasterka, droga krzyżowa, różaniec, nabożeństwo majowe. W dwóch przypadkach można zastosować dużą literę – chodzi wtedy o zaakcentowanie religijnego charakteru nabożeństwa (Msza Święta, Liturgia Święta).

 

NAZWY OSOBOWE

Inaczej niż w nazwach nabożeństw, tu użyjemy najczęściej dużej litery: Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Święty, Jezus Chrystus, Jahwe, Jehowa, Matka Boska, Bogurodzica, Madonna (tylko w odniesieniu do Matki Boskiej), św. Jan Ewangelista, św. Jan Chrzciciel, św. Jan z Dukli. Podobnie jednowyrazowe określenia Boga, np.: Opatrzność, Mesjasz, Odkupiciel, Zbawiciel.

Nieco odmiennie sprawa wygląda, gdy stosujemy peryfrazy (tzn. zastępujemy określenie powszechne wielowyrazowym opisem). Możliwe są tu dwa warianty: Ojciec Niebieski/ojciec niebieski, Słowo Wcielone/słowo wcielone, Trzy Osoby Boskie/trzy osoby boskie.

Z reguły zaimki odnoszące się do Boga zapisuje się dużą literą, ale językoznawcy dopuszczają również małą: On/on, Jego/jego, Twój/twój.

Względy emocjonalne, chęć okazania szacunku i czci powodują, że również odległe od sfery sacrum nazwy określające Boga, Chrystusa, Matkę Bożą zapisywane mogą być konsekwentnie dużą literą. Tak oto pisze o figurze Świętej Rodziny w swoim eseju Marta Kwaśnicka: Pulchny Bobas stoi pośrodku przedstawienia w zabawnym, niepewnym rozkroku. (…) napięta tkanina jest dla Niego miękką podporą. Maria patrzy na Dziecko w czułym skupieniu, gotowa pomóc Mu, gdyby tylko się potknęło. Maleńki Piechur jest jednak bezpieczny.

Zasada podwójnej pisowni w peryfrazach stosowana jest również do określeń Matki Jezusa: Gwiazda Zaranna/gwiazda zaranna, Pocieszycielka Strapionych/pocieszycielka strapionych, Królowa Anielska/królowa anielska.

Nie ma za to wyboru, kiedy nazywamy konkretny wizerunek: Matka Boska Nieustającej Pomocy, Matka Boska Śnieżna, Matka Boska Częstochowska, Matka Boża Uśmiechnięta



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

SZARAPOVA CZY SHARAPOWA I INNE MANOWCE
22.10.2020
OŚCIĄ W GARDLE. JASNE, ŻE O KOŚCIACH TEŻ BĘDZIE
24.09.2020
PISOWNIA RELIGIJNA, CZYLI DYLEMATY NIE TYLKO ŚWIĄTECZNO-ŚLUBNE (CZ. 1)
03.09.2020
KARTOFEL I ZIEMNIAK. KTO RZĄDZI W TYM ZWIĄZKU?
20.08.2020
ROZMAITOŚCI JĘZYKOWE Z KOŚCIOŁA, SPORTU I KUCHNI
13.08.2020
WSZYSTKA PO 5 ZŁOTYCH! UPUST (OPUST?) NADZWYCZAJNY
14.05.2020
KORONAWIRUS. NA PEWNO FORMA POPRAWNA?
16.04.2020
NAJDŁUŻSZE POLSKIE SŁOWO? NIE, NAPRAWDĘ NIE TO
09.04.2020
OKOŁO 3,68. TEN PODSTĘPNY POLSKI LICZEBNIK
20.02.2020