MIESZKAM W CHLEWIE? ROZTERKI (TYLKO) JĘZYKOWE


Mieszkam w Chlewie, urodziłem się w Chlewie, podoba mi się w Chlewie, z Chlewem wiąże się dużo moich wspomnień. Co z tym zrobić, żeby brzmiało lepiej? Tu peryfraza, którą warto odróżnić od parafrazy, na pewno się nie przyda. O czym jeszcze w dzisiejszych językowych rozterkach? Poświęćmy chwilę na rozpowszechniony błąd w zwrocie odnośnie do czegoś. Niestety, wcale nie unikalny ani unikatowy. Zaczynamy.

 

CHLEWO. CZYLI GDZIE?

Nazwa wsi Chlewo w województwie wielkopolskim odmienia się podobnie jak rzeczownik prawo, a więc: Chlewo, Chlewa, Chlewu, Chlewo, Chlewem, Chlewie.

Przykłady ze wstępu są więc poprawne, ale brzmią fatalnie. Użyte w nich formy przynoszą skojarzenia z pomieszczeniem dla bydła. Zauważmy, nie ma tego problemu w zapisie – duża litera od razu wyjaśnia, że chodzi o nazwę.  Niestety, w wypowiedzi ustnej takie ułatwienie znika. Jakie wyjście? Jedynym rozwiązaniem jest stosowanie form opisowych: mieszkam w miejscowości Chlewo, z miejscowością Chlewo wiąże się dużo moich wspomnień.

Mieszkańcy Chlewa to chlewianin i chlewianka.

Na marginesie, dziwnych nazw miejscowości jest w Polsce bez liku. Za każdym razem bezpieczniej stworzyć formę opisową niż powiedzieć: mieszkam w Króliku Polskim (woj. podkarpackie),  w Cycowie (woj. lubelskie), w Młynku Nieświńskim (woj. wielkopolskie) czy w Starych Niemyjach (woj. mazowieckie).

UNIKALNY CZY UNIKATOWY?

Oba przymiotniki dopuszczalne i oba nadużywane. Można je zamienić słowami: wyjątkowy, osobliwy, niecodzienny, oryginalny.

Dopuszczalne, nie oznacza, że pozbawione różnic. Jeszcze nie tak dawno słowniki za jedynie poprawną uważały formę unikatowy, utworzony od rzeczownika unikat czyli rzecz jedyna w swoim rodzaju, niepowtarzalna. Po dodaniu cząstki „-owy” powstał właśnie unikatowy, podobnie jak mnóstwo innych przymiotników: papierowy, stalowy, wołowy, domowy.

Forma unikalny była przez językoznawców długo pomijana, ponieważ jest zapożyczeniem z języka rosyjskiego: уникальный (unikalnyj).

Ostatnio swoje stanowisko złagodzili, bowiem zagościła ona na dobre w języku nie tylko potocznym, ale i oficjalnym. Nadal jednak wielu uważa, że to wybór mniej trafny. W wypowiedziach oficjalnych, tekstach naukowych wciąż lepiej skorzystać z unikatowego.

ODNOŚNIE TEJ HISTORII CZY ODNOŚNIE DO TEJ HISTORII

Coś mi się zdaje, że odpowiedzią niektórych zaskoczę. Otóż jedynym poprawnym wariantem jest odnośnie do tej historii. Dlaczego jedynym? Bo powstał z odnosić się do czegoś, w którym obecność przyimka do nikogo nie dziwi. Zastanawia mnie, skąd w takim razie bierze się owo uporczywe pomijanie go w zwrotach: odnośnie… . Nawiasem mówiąc, nie dość, że poważnie błędnych to w dodatku nadmiernie obecnych w języku potocznym.

Jednym słowem, powiedzenie wątpliwej urody, wzięte z nudnego języka urzędowego. Bez żalu można się z nim pożegnać.

Lepiej wykorzystywać: w stosunku do czegoś, co do czegoś, wobec czegoś.

PARAFRAZA CZY PERYFRAZA

Dwa podobnie brzmiące słowa o zupełnie odmiennym znaczeniu.
Parafraza z reguły odnosi się do utworu literackiego lub muzycznego, może również do czyjejś wypowiedzi. Oznacza swobodne przetworzenie zachowujące związek z oryginałem. Często żartobliwe: kto rano wstaje, temu kleją się oczy (zamiast …temu Pan Bóg daje), jak cię widzą, to pracuj (zamiast …tak cię piszą).
Julian Przyboś w „Odzie do turpistów” sparafrazował mickiewiczowski początek Ody do młodości:
Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy;
Młodości! dodaj mi skrzydła!
Niech nad martwym wzlecę światem
W rajską dziedzinę ułudy
 W jego wersji:
 Bez serc, bez nerek, bez mięsa od kości,
o, najwierniejszy posągu człowieka,
trwały, pogrzebny
szkielecie,
arcydzieło portretowej rzeźby!
Podaj mi piszczel!
Niechaj na tym flecie
niepokalanie białym, obranym do czysta,
zaświstam (…)
Natomiast peryfraza (inne jej nazwy – wyrażenie omowne, omówienie) to powiedzenie czegoś nie wprost, eufemizm, np. nasi bratankowie do szabli i do szklanki zamiast Węgrzy, pożegnać się z życiem zamiast umrzeć, książę ciemności zamiast szatan, królowa sportu zamiast lekkoatletyka, pracuje w najstarszym zawodzie świata zamiast jest prostytutką, z chińskich ziół ciągnione treści (Mickiewicz Zima miejska) zamiast herbata.
Najczęściej peryfraza wzbogaca styl, pozwala też eliminować wyrażenia pospolite, zastępując je metaforycznymi: być przy kości zamiast gruby, mijać się z prawdą zamiast kłamać.
Kiedy już wszystko jasne, nie muszę dodawać, że lepiej wystrzegać się pytania: to jak właściwie – peryfraza czy parafraza? Niepokojąco ono bliskie zadanemu przez blondynkę w znanym dowcipie: mówi się Irak czy Iran?
 


TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

NASZE CODZIENNE I POWSZECHNE BŁĘDY JĘZYKOWE
09.11.2018
CYFRA I LICZBA. ZASKOCZENIE NIEMAL PEWNE
02.11.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVII)
09.10.2018
JAK POPRAWNIE WYMAWIAĆ SŁOWO JABŁKO
21.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)
03.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)
17.07.2018