NA GRILL? NA GRILLA? I NIE TYLKO TE WĄTPLIWOŚCI


Sezon unoszących się błękitnych dymków zza ogrodzeń strzeżonych osiedli, ogródków działkowych, a bywa że i z balkonów, rozpoczął się na dobre. Tym samym, jak w żadnej innej porze roku, słychać odmieniane na wszelkie sposoby słowo grill. No właśnie: kładziemy rybę na grilla czy na grill. Dobrze na początku sezonu poznać formę poprawną. Podobnie rzecz ma się z czterema pozostałymi językowymi wątpliwościami w tym poradniku.

 

NA GRILL? NA GRILLA?

Język codzienny rozmija się z normą poprawnościową. Jak to zjawisko wygląda w praktyce? Z reguły słyszymy: Oczyszczę grilla po zimie, Połóż na grilla więcej kiełbasek, Odsuń grilla od stołu, Kup tego grilla.

Jeśli tylko zależy nam na poprawności, użyjmy zamiast dopełniacza form w bierniku: Gdzie mogłem schować grill?, Pojawiło się mnóstwo produktów na grill, Ustawiłeś grill zbyt blisko,  Janek postawił murowany grill, Kup ten grill.

A co, jeśli chodzi nie o grill jako sprzęt z rusztem do pieczenia żywności, a o przyjęcie na świeżym powietrzu, na którym przygotowuje się potrawy z grilla? Zdania: Idziemy w sobotę na grill, Znowu na grill do nich? Ale tam zawsze tłok!, Zaproś Jadzię na grill, brzmią poprawnie, ale trochę dziwnie (makabrycznie?). Zwłaszcza że w potocznym języku na dobre zadomowił się zwrot: grillować (kogoś).  W takiej sytuacji lepiej więc zmienić formę z biernika na dopełniacz: Idziemy w sobotę na grilla, Znowu na grilla do nich?, Zaproś Jadzię na grilla.

Ciekawe, czy grill zgubi jedno l. Tak się może zdarzyć i nie byłby to pierwszy przypadek. Mamy już przecież bestseller i bestseler, chilli i chili, killer i kiler. Niektóre słowniki co prawda nieśmiało dopuszczają już formę gril, ale schyłku grilla na razie z pewnością nie widać.

A kiedy nam się te wszystkie kiełbasy i karkówki przejedzą, możemy powiedzieć na dwa (poprawne) sposoby: Mam już dosyć tych grilli/grillów.

 

OKOŁO METR? OKOŁO METRA?

Nie liczmy na dowolność. Przyimek około używamy tylko z dopełniaczem, co oznacza, że poprawna jest wyłącznie forma około metra. Stąd też nie powiemy: około sto kilometrów tylko około stu kilometrów. Nie: około dwadzieścia jajek tylko około dwudziestu jajek. Nie: około dziesięć stopni tylko około dziesięciu stopni.

 

MĄK? MĘK?

W chwili wahania warto sobie przypomnieć o ręce. Odmiana jest identyczna, a nigdy przecież nie używamy w dopełniaczu ręk. A więc ręka – rąk, gęba – gąb, księga – ksiąg, przysięga – przysiąg, męka – mąk. I mógłbym na tym poprzestać, czekając na dociekliwego czytelnika, który zapytałby: no dobrze, ale dlaczego dopełniacz liczby mnogiej od słowa włóczęga brzmi włóczęg, od szczękiszczęk, a od wstęgi – wstęg?

Kryje się za tym wielka i skomplikowana historia kształtowania się języka polskiego (jak skomplikowana, wie każdy struchlały student polonistyki przed egzaminem z gramatyki historycznej). Istota najogólniej kryje się w samogłoskach nosowych, a te rozwijały się mało przewidywalnie, co w rezultacie przyniosło brak jasnych reguł i zamęt.

Niemal każdy przypadek oboczności tych spółgłosek trzeba zbadać osobno. Jeśli ktoś od urodzenia włada językiem polskim, powinien sobie teoretycznie z odmianą radzić dobrze. Z praktyką bywa różnie.

Jak więc może dziwić, że obcokrajowcy uczący się odmiany takich rzeczowników (o liczebnikach nawet nie wspominam) budzą się w nocy zlani potem.

 

KATECHETA? KATECHISTA?

Kilka zapytanych osób nie miało wątpliwości, że to ta sama osoba. A niezupełnie. Zamieszanie wprowadzają bardzo podobnie brzmiące słowa.

Otóż katecheta to nauczyciel zajmujący się nauczaniem religii, a precyzyjniej – według Encyklopedii Katolickiej – urzędowy świadek wiary Kościoła (duchowny lub świecki), uczestniczący w głoszeniu Ewangelii poprzez katechizację. Taka osoba musi mieć wykształcenie teologiczne oraz pedagogiczne.

Natomiast katechista jest świeckim współpracownikiem misjonarzy. Z reguły to mężczyzna, często żonaty, wywodzący się z miejscowej ludności. Do jego obowiązków należy ewangelizacja wśród miejscowych, działalność charytatywna i dbanie o właściwy przebieg liturgii. W warunkach misyjnych katechista może być szafarzem chrztu i Komunii Świętej. Nie tylko jest prawą ręką misjonarza, ale w sytuacji, kiedy ten gości na terenach rzadziej, zastępuje go – przewodzi wtedy modlitwom niedzielnym, nadzoruje katechetów i przygotowuje dorosłych do przyjęcia sakramentów.

 

KOMPATYBILNY Z…? KOMPATYBILNY DO…?

Język polski zna jedną poprawną formę: kompatybilny z czymś. Jest ona zapożyczeniem z angielskiego i francuskiego compatible, w których ma identyczne znaczenie – zgodny. Słowniki polskie tak definiują ten przymiotnik: wzajemnie się uzupełniający, zgodny, współgrający z czymś.

Nie używam słowa kompatybilny i nie lubię go; mam do dyspozycji swojski przymiotnik zgodny. Ten podobnie, łączy się wyłącznie z przyimkiem z, a nie do.

Termin wykorzystywany jest najczęściej w informatyce, nowych technologiach. I ostatecznie niech tak zostanie. Zupełnie nie przekonuje mnie jego przenoszenie na inne sfery życia i używanie w zdaniach typu: Pełna kompatybilność wymaga, aby dwoje ludzi podobało się sobie również psychicznie.” albo tytuł: „Kompatybilność nadprzyrodzona, czyli rzecz o zjednoczeniu mistycznym”

Potrafi też śmieszyć zapisane quasi-naukowym językiem odkrycie: „Niektóre pary cieszą się, że odkryły swoją seksualną kompatybilność”. A z kalkulatorem jeszcze bardziej: Kalkulator ten pokaże Ci seksualną kompatybilność pomiędzy Tobą i Twoim partnerem”.

 

Podstawowe źródła:

Wielki słownik ortograficzny PWN

Słownik frazeologiczny języka polskiego

A. Krasnowolski, W. Niedźwiedzki, Słownik staropolski

W. Doroszewski, Słownik języka polskiego

Wielki słownik wyrazów obcych i trudnych

Na fotografii reprodukcja obrazu Antoniego Korycika.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

AUTORSZCZA WPROWADZAJĄ ZMIANY W JĘZYKU POLSKIM
23.09.2021
BENIAMINEK NA ŚWIECZNIKU? W POLSZCZYŹNIE TO MOŻLIWE
18.08.2021
DLACZEGO „ACZKOLWIEK” I „TUDZIEŻ” TAK MNIE IRYTUJĄ
05.08.2021
ZBIJAĆ BĄKI. I PONOWNIE OD SASA DO LASA (JĘZYKOWEGO)
24.06.2021
NEOLOGIZMY, CZYLI I TY MOŻESZ ZOSTAĆ BOHATEREM
10.06.2021
KIJ W OKO I ŁABĘDZI ŚPIEW. BĘDZIE TYLKO O JĘZYKU POLSKIM?
27.05.2021
ZAŻÓŁĆ GĘŚLĄ JAŹŃ. JĘZYK POLSKI CIESZY TYLKO Z OGONKAMI
29.04.2021
ODEJŚĆ DO LAMUSA SAMOTNY JAK PALEC? I ZNÓW O JĘZYKU
08.04.2021
SMALIĆ CHOLEWKI TO NIE DUBY SMALONE. O CO CHODZI?
18.03.2021