NOWA LISTA LEKTUR DLA PODSTAWÓWKI. BĘDĄ CZYTAĆ?


Na szczęście decyzja o zreformowaniu szkolnictwa zapadła. Najbardziej cieszy mnie likwidacja – wciśniętego szesnaście lat temu między szkołę podstawową a średnią – sztucznego tworu, jakim jest gimnazjum. Szykuje się rewolucja, choć w zasadzie to powrót do sprawdzonych przez pokolenia rozwiązań. Jedną z wielu zmian stanowi przygotowana nowa lista lektur dla ośmioklasowej podstawówki. Trochę mnie dziwi, że tak niewiele mówiono na ten temat. Albo więc uznano ją za przemyślaną, albo dla większości to sprawa niewarta zachodu. Tymczasem nie jest taka błaha, zestaw też nie idealny, choć wzorca i tak próżno przecież szukać. Zwyczajnie, każda lista lektur proponowana przez filologa polskiego będzie  się różnić się zasadniczo, choć do końca nie wiadomo, czy górę wezmą wartości literackie, czy wspomnienia z dzieciństwa pierwszych książkowych wzruszeń.

Tak czy inaczej, dawno z równie dużym zaciekawieniem i emocjami nie analizowałem żadnego spisu tytułów. Niektóre książki dobrze pamiętam, przy niektórych wywołują się jakieś obrazy, dźwięki, zapachy (kredki świecowe, gumki – myszki). Jest też niewielka, co prawdy, ale niezbyt dobrze o autorze tych słów świadcząca lista tytułów, które nic mu nie mówią (szczerość w kontaktach najwyższym nakazem!).

lista lektur jpg.

Pora najwyższa zdradzić, o czym mówię. Oto nowa lista lektur dla szkoły podstawowej:

Klasa IV

Lektury obowiązkowe:

* Jan Brzechwa, „Akademia pana Kleksa”

* Janusz Christa, „Kajko i Kokosz. Szkoła latania” (komiks)

* René Goscinny, Jean – Jacques Sempé, „Mikołajek” (wybór opowiadań)

* Adam Mickiewicz, „Powrót taty”, „Pani Twardowska”, „Pan Tadeusz” (opisy)

* Joanna Olech, „Dynastia Miziołków”

* Józef Wybicki, „Mazurek Dąbrowskiego”

Wybrane podania i legendy polskie, Wybrane baśnie polskie i europejskie, w tym: Charles Perrault, „Kopciuszek”, „Kot w butach”, „Sinobrody”, Aleksander Puszkin, „Bajka o rybaku i rybce”, Jeanne-Marie Leprince de Beaumont, „Piękna i Bestia”

Wybrane wiersze: Władysława Bełzy, Jana Brzechwy, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Joanny Kulmowej, Juliana Tuwima.

Lektury uzupełniające:

Adam Bahdaj, „Kapelusz za 100 tysięcy”

Frances Hodgson Burnett, „Tajemniczy ogród” lub inna powieść

Janusz Korczak, „Król Maciuś Pierwszy”

Maria Kownacka, Zofia Malicka, „Dzieci z Leszczynowej Górki”

Selma Lagerlöf, „Cudowna podróż”

Sat – Okh, „Biały mustang”

Wybór innych tekstów kultury, w tym utwory dla dzieci i młodzieży; film i spektakl teatralny z repertuaru dziecięcego; wybrane programy telewizyjne.

Klasa V

Lektury obowiązkowe:

Clive Staples Lewis, „Opowieści z Narni. Lew, czarownica i stara szafa”

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” (zwyczaje i obyczaje)

Ferenc Molnar, „Chłopcy z Placu Broni”

Bolesław Prus, „Katarynka”

Juliusz Słowacki, „W pamiętniku Zofii Bobrówny”

Seweryna Szmaglewska, „Czarne Stopy”

Wybrane mity greckie, w tym mit o powstaniu świata oraz np. mity o: Prometeuszu, Syzyfie, Demeter i Korze, Dedalu i Ikarze, Heraklesie, Edypie, Tezeuszu i Ariadnie, Orfeuszu i Eurydyce

Biblia, powstanie świata i człowieka oraz wybrane przypowieści ewangeliczne

Wybrane wiersze Jana Twardowskiego, Leopolda Staffa, Anny Kamieńskiej, Czesława Miłosza, Tadeusza Różewicza.

Lektury uzupełniające:

Lewis Carroll, „Alicja w Krainie Czarów”

Andrzej Maleszka, „Magiczne drzewo”

Karol May, „Winnetou”

Małgorzata Musierowicz, wybrana powieść

Edmund Niziurski, „Sposób na Alcybiadesa”

Bolesław Prus, „Kamizelka”

Henryk Sienkiewicz, „Janko Muzykant”

Mark Twain, „Przygody Tomka Sawyera”

Wybór innych tekstów kultury.

Klasa VI

Lektury obowiązkowe:

Antoni Czechow, „Kameleon”, „Śmierć urzędnika”

Rafał Kosik, „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi”

Ignacy Krasicki, wybrane bajki

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” (polowanie oraz koncert Wojskiego)

John Ronald Reuel Tolkien, „Hobbit, czyli tam i z powrotem”

Henryk Sienkiewicz, „W pustyni i w puszczy”

Wybrane wiersze Juliusza Słowackiego, Adama Mickiewicza, Zbigniewa Herberta.

Lektury uzupełniające:

Aleksander Dumas, „Trzej muszkieterowie”

Joseph Rudyard Kipling, „Księga dżungli”

Marcin Kozioł, „Skrzynia Władcy Piorunów”

Stanisław Lem, „Cyberiada” (fragmenty)

Kornel Makuszyński – wybrana powieść

Lucy Maud Montgomery, „Ania z Zielonego Wzgórza”

Alfred Szklarski, wybrana powieść

Katarzyna Zychla, „Dziewczynka tańcząca z wiatrem”

Klasa VII

Lektury obowiązkowe:

Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”

Aleksander Fredro, „Zemsta”

Jan Kochanowski, wybór fraszek, pieśni i trenów, w tym tren I, V, VII, VIII

Ignacy Krasicki, „Żona modna”

Adam Mickiewicz, „Reduta Ordona”, „Śmierć Pułkownika”, „Świtezianka”, II część „Dziadów”, „Pan Tadeusz” (historia Polski)

Henryk Sienkiewicz, „Quo vadis”, Latarnik

Stefan Żeromski, „Siłaczka”

Wybrane wiersze Cypriana Norwida, Bolesława Leśmiana, Mariana Hemara, Kazimierza Wierzyńskiego, Jana Lechonia, Jerzego Lieberta.

Lektury uzupełniające:

Agatha Christie, wybrana powieść kryminalna

Ernest Hemingway, „Stary człowiek i morze”

Helena Keller, „Widzieć przez trzy dni”

Nancy H. Kleinbaum, „Stowarzyszenie Umarłych Poetów”

Beata Obertyńska, „Z domu niewoli” (fragmenty)

Henryk Sienkiewicz, „Krzyżacy”

Melchior Wańkowicz, „Ziele na kraterze” (fragmenty)

Wybór innych tekstów kultury.

Klasa VIII

Lektury obowiązkowe:

Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec”

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”

Juliusz Słowacki, „Balladyna”

Antoine de Saint-Exupery, „Mały Książę”

Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace”

Wybrane wiersze Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Wisławy Szymborskiej, Jarosława Marka Rymkiewicza, Stanisława Barańczaka.

Lektury uzupełniające:

Bogdan Bartnikowski, „Dzieciństwo w pasiakach”

Miron Białoszewski, „Pamiętnik z powstania warszawskiego” (fragmenty)

Suzanne Collins, „Igrzyska śmierci”

Arkady Fiedler, „Dywizjon 303”

Jan Paweł II, „Pamięć i tożsamość” (fragmenty)

Karolina Lanckorońska, „Wspomnienia wojenne 22 IX 1939 – 5 IV 1945” (fragmenty)

Nela Mała Reporterka, „Nela na kole podbiegunowym”

E. E. Schmitt, „Oskar i pani Róża” Wybór innych utworów tekstów kultury, w tym wierszy współczesnych poetów i reportaży.

lista lektur jpg.

Co o tym  myślę? Przede wszystkim nie mam zamiaru używać słów typu: zaskoczenie, szok, zdumienie czy niespodzianka. Spojrzałem na listę obowiązującą do tej pory i niektóre tytuły pokrywają się. Wiem, że od razu rozlegną się głosy: ale po co te wszystkie ramoty, te wszystkie „Katarynki”, „Siłaczki”, „Syzyfowe prace”. Gdzieś przeczytałem, że Nemeczka, bohatera „Chłopców z Placu Broni” Molnara, powieści napisanej w 1906 roku, nikt z uczniów nie zrozumie, bo niby dlaczego w krytycznej sytuacji nie wyjął on komórki (a musiał ją mieć!) i nie zadzwonił. Sporo „przewidująco – zatroskanych” uwag na tym poziomie. Momentami kabaretowym: «”Zemsta”, „Pan Tadeusz” to jakiś dramat dla młodego człowieka». Co je łączy? Całkowite pominięcie polonisty – roli, jaką ma pełnić w trakcie omawiania lektury.

I jeszcze jedno: pozostawienie do tej pory sporego marginesu dowolności powodowało (potwierdzają to znajomi wykładowcy na filologii polskiej) rozziew w posługiwaniu się wspólnym dla wszystkich kodem kulturowym. I żeby tylko – studentka pierwszego roku potrafi, na przykład z rozbrajającą szczerością wyznać, że nie lubi czytać książek! Profesor Andrzej Waśko z Uniwersytetu Jagiellońskiego, odpowiedzialny za przygotowanie podstawy programowej z języka polskiego mówi: „Problemem jest nie tylko to, że młodzież mało czyta, ale że czyta różne rzeczy. Pracując ze studentami, czuję, że właśnie z tego tytułu brak nam wspólnego języka, wspólnego układu odniesienia. (…) Trzeba też przywrócić arcydzieła. Szkoła nie powinna przeładowywać programu zbędnymi treściami, za to uczyć tego, co zawsze będzie ważne. I tutaj nie powinno być większych sporów. Arcydzieła to nie jest zbiór utworów arbitralnie wyznaczany przez urzędników. To są dzieła o szczególnej wartości, utrwalone w pamięci zbiorowej społeczeństwa. Są pierwszym i od czasów starożytnych podstawowym elementem systemu nauczania.”

lista lektur jpg.

Dobrze więc, że tym razem darowano sobie pomysły poprzedniej pani minister i nie zaproszono uczniów do współredagowania listy. Przypominam, że w głosowaniu na pierwszym miejscu znalazła się wtedy „Tosia i Pan Kudełko” Andrijewskiej, wegańska książeczka dla dzieci z uzyskanymi dwudziestoma procentami głosów i jeszcze kilka równie „nowoczesnych” tytułów dowodzących, że w dobie internetu obrotny wydawca jest w stanie umieścić wydaną przez siebie książkę na ministerialnej liście lektur.

Zresztą, dotychczasowy wybór sprowadzał się mniej więcej do dwóch kryteriów: teksty nie mogą być trudne i nie mogą być stare. Można więc zdawać kolejne testy nie mając pojęcia o uwarunkowaniach historycznych.  Utwory znajdują się w pozaczasowej hibernacji, ponieważ premiowana jest jedynie zdolność do analizowania fragmentów. Dobrze, że ten „przyjemnościowy” sposób traktowania literatury odchodzi.

Sedno tkwi w pytaniu, czy najważniejszym kryterium ma być atrakcyjność literatury, żeby młodzież choć cokolwiek zechciała przeczytać, czy znajomość kanonu literackiego, nie zawsze łatwego w przyswojeniu, ale tworzącego fundament kulturowy. W jaki sposób współczesny Polak ma zrozumieć motywacje, sposób oceny świata, emocje i marzenia minionych pokoleń, wreszcie historię, bez znajomości kilkudziesięciu dzieł, które czas i całe zastępy czytelników zweryfikowały.

lista lektur jpg.

Proponowana lista lektur przewiduje przeczytanie całego „Pana Tadeusza” w klasie VIII. Czy przejmować się sceptycyzmem wyrażanym w komentarzu: „w życiu nie przeczytają”? A może jednak liczyć na pomysłowość polonistów, którzy zdołają tak „przetłumaczyć” Mickiewicza, by stał się zrozumiały i atrakcyjny dla dzisiejszego nastolatka. Przekonująco wyjaśnią, że bez znajomości tego dzieła będzie uboższy o cytaty, idiomy, obrazy – niezbędnik każdego Polaka, który w jakimkolwiek stopniu identyfikuje się z miejscem na Ziemi, w jakim przyszło mu żyć.

Być może wprowadzone będą jeszcze jakieś zmiany. Nie bardzo rozumiem, co w VIII klasie robi „Nela Mała Reporterka” czy „Igrzyska śmierci” Susanne Collins, a w klasie VI opowiadania Czechowa i fragmenty „Cyberiady” Lema. Najbardziej dopracowane lekturowo są, moim zdaniem, klasy V i VII. Ciekaw jestem ostatecznej wersji po konsultacjach, które potrwają do końca stycznia. Nowym podręcznikom przyjrzę się we wrześniu.

Swoją drogą, w trakcie analizy tytułów pomyślałem: szkoda, że nie wracam do książek z dzieciństwa. Do pierwszych zachwytów, do odkrywania nieznanych światów, emocji tak wielkich, że te dzisiejsze są słabym tylko echem. I dlatego na biurku znalazł się odkurzony „Dzielny ołowiany żołnierzyk”  Andersena – pierwsza literacka miłosna tragedia w moim kilkuletnim wtedy życiu.

Ciekaw jestem Twojej opinii na temat nowej listy, także wspomnień z lektur „przerabianych” w szkole podstawowej.