OKOŁO 3,68. TEN PODSTĘPNY POLSKI LICZEBNIK


Trwają spory językoznawców na temat skali trudności języków. Na czoło wysuwa się chiński jako najtrudniejszy na świecie w piśmie, z kolei język polski uważany jest za najtrudniejszy w mowie. Kto wie, w końcu niepotrzebne wykształcenie filologiczne, aby zdać sobie sprawę, że na naukę języka ojczystego każdy z nas skazany jest do końca życia. A i tak zawsze będzie robił błędy. Czy może jednak być inaczej, skoro taki „zwykły” liczebnik dwa ma w języku angielskim jedną formę, w polskim – siedemnaście? Pora najwyższa przyjrzeć się choć kilku czyhającym na każdego liczebnikowym pułapkom.  

 

JAK PRZECZYTASZ ZDANIE: ODKRYTO POMIĘDZY 3 649 178 a 4 382 550 (BAKTERIE)

Zasada ogólna w tego typu liczebnikach wielowyrazowych mówi, że należy odmieniać z reguły wszystkie elementy składowe, np. Na uczelni studiuje sześciuset czterdziestu ośmiu studentów. Istnieją nieliczne wyjątki, jednak na pewno trzeba zawsze odmienić dwa ostatnie liczebniki, np. Na statku znalazło się dwa tysiące dwustu dwunastu pasażerów.

A co w takim razie można pozostawić w mianowniku? Formy oznaczające pojedyncze setki, tysiące, miliony, miliardy, jeśli ostatnie dwa człony są odmienne: dwieście czterdziestu trzem marynarzom, z tysiąc ośmiuset dwunastoma studentami,  czterysta szesnastu klerykom.

Opiera się odmianie także liczebnik  jeden: trzydziestu jeden kurom, stu jeden poborowym, pięćdziesięciu jeden książkom.

Nasze przykładowe zdanie powinno więc brzmieć: Odkryto pomiędzy trzema milionami sześciuset czterdziestoma dziewięcioma tysiącami stu siedemdziesięcioma ośmioma a czterema milionami trzystu osiemdziesięcioma  dwoma tysiącami pięciuset pięćdziesięcioma bakteriami.

 

JAK PRZECZYTASZ ZDANIE: REKORDZISTA NAPISAŁ 133 000 ROZDZIAŁ KSIĄŻKI

Liczebnik porządkowy to jeden wielki kłopot. Definicja w Małym słowniku wyrazów kłopotliwych PWN prof. Mirosława Bańki niby wyjaśnia wszystko, ale teoria (choć nieskomplikowana) nie zawsze jest stosowana: „Ogólnie, w złożonych liczebnikach porządkowych odmienia się zazwyczaj tylko dziesiątki i jedności. Jeśli jedności i dziesiątek brak, odmianie podlega człon poprzedni, np. w roku tysiąc pięćsetnym, także w roku tysięcznym.”

Dlatego mówimy: dwa miliony czterysta pięć tysięcy osiemset czterdziesta trzecia ulotka (2 405 843), rok dwa tysiące dwudziesty (2020). Zdanie tytułowe powinno brzmieć: Rekordzista napisał sto trzydzieści tysięcy trzytysięczny rozdział.

Inny przykład: To jego 3 584 327 przeczytana strona. Jak poprawnie?

To jego trzy miliony pięćset osiemdziesiąt cztery tysiące trzysta dwudziesta siódma przeczytana strona.

Kolejny przykład: Urodził się 101 000 noworodek. Jak poprawnie?

Urodził się sto tysięcy tysięczny noworodek.

Jeden z najczęstszych błędów tego typu spotykanych na co dzień wiąże się z podaniem roku. Trudno mi zrozumieć, że nawet ludzie zawodowo związani z językiem nadal, mimo wieloletnich nawoływań językoznawców, mówią: w roku dwutysięcznym dwudziestym. Dziwne, bo nigdy przecież nie powiedzą, że bitwa pod Grunwaldem rozegrała się w tysięcznym czterysta dziesiątym albo że II wojna światowa wybuchła w tysięcznym dziewięćset trzydziestym dziewiątym.

Raz jeszcze:

w roku tysięcznym, ale

w roku tysiąc pierwszym

w roku dwutysięcznym, ale

w roku dwa tysiące pierwszym

 

JAK PRZECZYTASZ ZDANIE: NA WERNISAŻ PRZYSZEDŁ 1 GOŚĆ

Na wernisaż przyszedł jeden gość? Na wernisaż przyszedł pierwszy gość? Kiedyś, a i dzisiaj jeszcze się zdarza, zapisano by liczebnik porządkowy tak: Na wernisaż przyszedł 1-szy (1-wszy) gość.  Na szczęście te dziwne i niejasne formy od mniej więcej półwiecza są niepoprawne (choć życie i tak swoje).

Oto prosty, jednoznaczny przepis, jak się pozbyć w takich przypadkach wszelkich wątpliwości. Otóż wystarczy po cyfrze arabskiej postawić kropkę.

Na wernisaż przyszedł 1. gość (pierwszy gość)

Na wernisaż przyszedł 1 gość (jeden gość)

Jacek pracuje od 10. do 20. dnia każdego miesiąca.

Szczęścia na 18. urodziny!

Co się działo na przełomie lat 60. i 70.?

Jeśli żadnych wątpliwości nie ma, tak jak w zdaniu: Na wernisaż przyszedł 5 gość, kropkę warto postawić, ale nie trzeba.

A co, jeśli liczebnik porządkowy znajdzie się na końcu zdania. Stawiać wtedy dwie kropki?

Nie osiągnął stanu 3.. 

To już rocznica 50..

W takich zdaniach wystarczy postawić jedną kropkę.

Oczywiście, skoro język polski, mamy też nieodłączne wyjątki.

Nie stawia się kropki:

– po liczebnikach porządkowych, które są wyrażone cyframi rzymskimi

Kamil Stoch zajął III miejsce.

Uczyłem się w VII liceum.

Rzecz jasna, można to zapisać również jako:

Kamil Stoch zajął 3. miejsce.

Uczyłem się w 7. liceum.

– po liczebnikach porządkowych oznaczających dzień miesiąca, rok lub godzinę

Meteorologiczna wiosna rozpoczyna się 1 marca.

Przyjęło się zachowywać ciszę nocną między 22 a 6 rano.

3 maja to ważna data dla Polski.

– po liczebnikach porządkowych dotyczących aktów prawnych

Art. 57 ust. 9 poz. 2 wyjaśnia wszystko.

 

Co z liczbą podaną w tytule? Prawidłowa forma jest jedna i na pewno to nie mianownik, choć niestety dominuje. Czyli błędnie: około trzy i sześćdziesiąt osiem setnych.  Właściwie – około (kogo? czego?) trzech i sześćdziesięciu ośmiu setnych.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

WSZYSTKA PO 5 ZŁOTYCH! UPUST (OPUST?) NADZWYCZAJNY
14.05.2020
KORONAWIRUS. NA PEWNO FORMA POPRAWNA?
16.04.2020
NAJDŁUŻSZE POLSKIE SŁOWO? NIE, NAPRAWDĘ NIE TO
09.04.2020
MAIL. JAK GO NIE ZACZYNAĆ I JAK NIE KOŃCZYĆ
30.01.2020
JĘZYKOWE ROZTERKI. A NUŻ (NÓŻ?), WIDELEC POMOGĘ
23.01.2020
KIŚLU, KISIELU? ODMIANA NAZWISK CZYLI KŁOPOTY
05.12.2019
CZYTANKA WG ŚWIĘTEGO ZIOMA JANKA ALBO „ZAPODANE” PISMO ŚWIĘTE
26.09.2019
SKĄD SIĘ WZIĄŁ RUSKI ROK, CZESKI BŁĄD I GDZIE JEST BERLINKA
01.08.2019
PROSZĘ PANI, PROSZĘ PANIĄ. WCALE NIE TAKIE OBOJĘTNE
16.07.2019