PISOWNIA RELIGIJNA, CZYLI DYLEMATY NIE TYLKO ŚWIĄTECZNO-ŚLUBNE (CZ. 1)


Patryk Pietrek w serialu „Ranczo” zwraca się do wilkowyjskiego proboszcza wyłącznie eminencjo. Wkłada w to tyle szacunku i czci, że wprost widać w tytułowaniu księdza dużą literę. Pomijając fakt, że eminencja jest od 1644 roku tytułem kardynałów, a awans biskupi księdza Kozioła był zapewne szczytem jego kariery, to pisownia – ta i wielu innych wyrazów związanych z Kościołem – może nastręczać sporo problemów. Nie tylko, co się najczęściej zdarza, przy okazji formułowania świątecznych życzeń, ślubnych zaproszeń i korespondencji wysyłanej do księży różnego szczebla (im wyżej, tym wiadomo rozterek więcej). No więc, jaka jest ta pisownia religijna?

Mam wrażenie, że w tym językowym temacie więcej zamieszania i popełnianych pomyłek niż w wielu innych. Trzeba też przyznać, że nie są to problemy trapiące na co dzień – w końcu pisownia religijna jest raczej skromnym wycinkiem polszczyzny przeciętnego Polaka, chyba że jest osobą duchowną. Ogólnie, co tu jednak dużo mówić, pomyłki są tak powszechne, że Komisja Języka Religijnego Rady Języka Polskiego swego czasu bardzo szczegółowo określiła normy. Szkopuł w tym, że pozostają one wciąż mało znane. Podaję więc w skrócie ustalenia pisowni.

 

NAZWY ŚWIĄT

Rozpoczynam od nich, bo pojawiają się często przy okazji pisania życzeń. Otóż, wszystkie człony nazw świąt piszemy dużą literą: Wielkanoc, Niedziela Wielkanocna, Niedziela Zmartwychwstania, Poniedziałek Wielkanocny, Wielki Czwartek, Wielki Piątek, Wielka Sobota, Środa Popielcowa (również Popielec), Wniebowzięcie, Boże Ciało, Zielone Świątki, Zaduszki, Dzień Zaduszny, Boże Narodzenie.

Wyraz Wigilia piszemy dużą literą jako nazwę dnia poprzedzającego Boże Narodzenie, natomiast wigilia małą literą w znaczeniu nazwy wieczerzy, przyjęcia oraz jako nazwę dnia poprzedzającego inny dzień. Za to gwiazdkę na określenie świąt, jak i zwyczaju, piszemy małą literą ze względu na potoczność.

A co zrobić z pisownią typu: święta Bożego Narodzenia, święta Wielkanocy, dzień Wszystkich Świętych? W tych przypadkach święto, dzień zapisujemy małą literą, jeśli nie są integralną częścią nazwy. Innymi słowy, jeśli święto, dzień mogą być pominięte, a nazwa będzie nadal zrozumiała (Wielkanoc, Boże Narodzenie, Wszystkich Świętych). Stąd też wynika zasada, że oba wyrazy w nazwie Dzień Zaduszny piszemy dużą literą (dzień nie może być pominięty).

Natomiast sprawa jest prosta w przypadku nazw obrzędów i zwyczajów związanych z danym świętem: andrzejki, mikołajki, pawełki, dyngus, lany poniedziałek. Piszemy je małą literą. Podobnie pierwszy piątek miesiąca.

 

NAZWY OKRESÓW LITURGICZNYCH

Poza nazwą Wielki Tydzień, pozostałe piszemy małą literą: adwent, wielki post, oktawa. Językoznawcy uznali jednak, że nie będzie błędem również zapis dużą literą, szczególnie w tekstach religijnych.

 

NAZWY SAKRAMENTÓW

Reguły wspólnej, niestety, nie ma – trzeba zapamiętać, pojawiają się bowiem dość liczne wyjątki.

Najpierw przykłady nazw pisanych wyłącznie dużą literą: Eucharystia, Najświętszy Sakrament, Przenajświętszy Sakrament.

Małą literą zapiszemy nazwy sakramentów: chrzest, bierzmowanie, komunia święta. Można tu jednak, podobnie jak w nazwach okresów liturgicznych, stosować również dużą literę, np. decydować mogą względy emocjonalne (podkreślenie wagi uroczystości, szczególnego wydarzenia): I Komunia Święta, Chrzest Święty.

 

NAZWY OBIEKTÓW

Wystarczy przejrzeć zaproszenia na ślub, czy inne uroczystości religijne odbywające się w kościele, żeby zobaczyć mozół, ale też radosną inwencję osób zapraszających. Bogiem a prawdą, reguły nie ułatwiają życia.

Zacznijmy od spraw prostych. Małą literą piszemy: kościół, sanktuarium, bazylika, katedra. Gdy dochodzi nazwa własna, dużą literą zapisujemy człon, od którego zaczyna się nazwa własna: kościół Świętego Bartłomieja, kościół Mariacki, kościół Dominikanów lub kościół Ojców Dominikanów, kościół Na Skałce, katedra Notre Dame, bazylika mniejsza pw. NMP i św. Bartłomieja.

Pora na serię zaskoczeń.

Piszemy: sanktuarium Świętego Józefa, ale Sanktuarium Miłosierdzia Bożego, ponieważ rzeczownik sanktuarium jest w tym wypadku integralną częścią nazwy własnej.

Na pewno katedra w nazwach katedra wawelska i katedra na Wawelu z małych liter? Tak, ponieważ nie są to właściwe nazwy własne. Mało kto chyba wie, że katedra wawelska to w istocie (nazwę można zapisać na trzy sposoby): bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława, bazylika archikatedralna św. św. Stanisława i Wacława albo bazylika archikatedralna Świętego Stanisława i Świętego Wacława. 

Przy podobnych zestawieniach dwóch świętych czasem pojawia się skrót raczej przez językoznawców nie akceptowany i niezgodny z regułą ogólną: katedra śś. Piotra i Pawła. Skrótem wyrazu święty jest św., stąd lepiej: katedra św. św. Piotra i Pawła.

Nie koniec na tym; możliwa jest pisownia kościół dominikanów, ale tylko wtedy, gdy będziemy mieli na myśli kościół, który należy do dominikanów, oni nim administrują. W pozostałych przypadkach: kościół Ojców Dominikanów, kościół o.o. Dominikanów.

I wreszcie dla tych, dla których dbałość o poprawny język polski jest priorytetem, a przy okazji dysponują dobrą pamięcią, jeszcze jeden szczególny przykład. Otóż rzeczownik bazylika pisze się z reguły małą literą.

Z reguły, istnieje bowiem siedem wyjątków, w których jest on integralną częścią nazwy. Stąd właśnie w tych jedynie przypadkach duża litera: Bazylika Świętego Jana Chrzciciela na Lateranie, Bazylika Matki Boskiej Większej, Bazylika Świętego Pawła za Murami, Bazylika Świętego Piotra, Bazylika Świętego Wawrzyńca w Rzymie, Bazylika Świętego Franciszka w Asyżu i Bazylika Najświętszej Maryi Panny od Aniołów w Asyżu.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

DUŻĄ LITERĄ, MAŁĄ LITERĄ. WIEDZA TAJEMNA? (CZ. 2)
10.09.2020
KARTOFEL I ZIEMNIAK. KTO RZĄDZI W TYM ZWIĄZKU?
20.08.2020
ROZMAITOŚCI JĘZYKOWE Z KOŚCIOŁA, SPORTU I KUCHNI
13.08.2020
WSZYSTKA PO 5 ZŁOTYCH! UPUST (OPUST?) NADZWYCZAJNY
14.05.2020
KORONAWIRUS. NA PEWNO FORMA POPRAWNA?
16.04.2020
NAJDŁUŻSZE POLSKIE SŁOWO? NIE, NAPRAWDĘ NIE TO
09.04.2020
OKOŁO 3,68. TEN PODSTĘPNY POLSKI LICZEBNIK
20.02.2020
MAIL. JAK GO NIE ZACZYNAĆ I JAK NIE KOŃCZYĆ
30.01.2020
JĘZYKOWE ROZTERKI. A NUŻ (NÓŻ?), WIDELEC POMOGĘ
23.01.2020