TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. X)


Małe, dokuczliwe błędy, które – mimo gorących apeli językoznawców – mają się wciąż całkiem dobrze i ani myślą ustępować. Na temat „wynalazków” typu: półtorej tygodnia albo w roku dwutysięcznym drugim już kiedyś pisałem. Dziś pora na brzydkie: w cudzysłowie. I cztery inne rozterki językowe. Czy podobnego kalibru?

INSTRUKTAŻ CZY INSTRUKTARZ

Wyraz instruktaż zna każdy. To tyle, co udzielanie instrukcji, wskazówek, inaczej – instruowanie. Jest zapożyczeniem z języka rosyjskiego.

Zapewne niewielu jednak wie, że język polski w swoich zasobach posiada również, pochodzący bezpośrednio z łaciny, wyraz instruktarz, który oznacza zbiór instrukcji (dawniej przede wszystkim skarbowych), przepisów, książkę z instrukcjami. Można go używać, choć ze świadomością, że jest archaizmem i użycie w piśmie wywoła konsternację czytelnika. Obecnie instruktarz  zastąpiła instrukcja.

Dwa wyrazy identyczne w brzmieniu, a różni je i pochodzenie, i pisownia, i znaczenie.

ŻÓŁTO-NIEBIESKO-ZIELONY CZY ŻÓŁTONIEBIESKOZIELONY

Zajmijmy się najpierw łącznikami. Stosujemy je, gdy mamy do czynienia z dwoma członami równorzędnymi znaczeniowo. Ułatwieniem w razie wątpliwości jest domyślne umieszczenie zamiast łącznika, spójnika i: sklep spożywczo-monopolowy (spożywczy i monopolowy), flaga biało-czerwona (biała i czerwona), czas letnio-zimowy (letni i zimowy).

Te same reguły dotyczą również przymiotników złożonych z więcej niż dwóch członów równorzędnych: zielono-biało-czerwona flaga włoska, słownik polsko-niemiecko-hiszpańsko-angielski. Ogólnie, w przytoczonych do tej pory przykładach nic nad niczym nie dominuje.

I jeszcze jedno. Z łącznikiem zapiszemy również przymiotniki trójczłonowe, w których dwa pierwsze człony są bliższym określeniem trzeciego, np. staro-cerkiewno-słowiański (wywodząca się z języków słowiańskich starocerkiewna gałąź), południowo-zachodnio-polski (dotyczący Polski południowo-zachodniej).

Przejdźmy teraz do pisowni łącznej kolorów. Ta jest mniej oczywista i wymaga chwili namysłu. Otóż łącznie piszemy te przymiotniki, które złożone są z  dwóch lub więcej członów, gdzie kolor podstawowy określony jest w członie ostatnim, np. ciemnoszary (szary o ciemnym odcieniu), szarozielonosrebrzysty (srebrzysty z odcieniem szarozielonym), stalowogranatowy (granatowy z odcieniem stalowym), żółtosinozielony (zielony z odcieniem sinożółtym).

Jak więc zapiszemy zestawienia kolorów z nagłówka? Albo tak, albo tak. Jeśli są równorzędne, wtedy z łącznikami (flaga żółto-niebiesko-zielona), jeśli zaś podstawowym kolorem byłby zielony, a pozostałe go dookreślały to razem (ściana żółtoniebieskozielona – zielona z odcieniem żółtego i niebieskiego).

PINESKA CZY PINEZKA

Wyraz wzięty z języka francuskiego (punaise) wraz z jego dosłownym znaczeniem – krótka szpilka z płaską lub kulistą główką.  Pisany w języku polskim w postaci fonetycznej pinezka, choć staranność nakazywałaby raczej piunez, co z przyrostkiem zdrabniającym –ka dawałoby piunezka.

O dziwo, jeszcze słowniki z I połowy XX wieku odnotowują obok pinezki i formę piunezka, która z czasem znalazła się w odwrocie, a przecież mogła batalię wygrać. Podobnie jak wygrało purée (przetarte ziemniaki) wymawiane i zapisywane jako piure.

Kolejnym zaskoczeniem może być fakt, że słowniki późniejsze, sprzed mniej więcej półwiecza, uznawały formę pinezka za błędną (poprawna miała być pluskiewka) albo faworyzowały tę ostatnią. Dziś pinezka i pluskiewka mają te same prawa.

Dokładam kolejną niespodziankę. Przez całe dziesięciolecia właściwą formą była właśnie pinezka, choć w wymowie słychać na końcu –ska. W Nowym słowniku ortograficznym PWN z 1992 roku  nieoczekiwanie umieszczono pinezkę w towarzystwie rzeczowników o zakończeniu -ska, takich jak deska, groteska, humoreska, arabeska. Autor słownika, prof. Edward Polański, uzasadnił, że to ze względu „na szersze rozpowszechnienie formy pineska w stosunku do dotychczasowej pinezka”.

Co więcej, wydany kilka lat później Wielki słownik ortograficzny języka polskiego pod redakcją Andrzeja Markowskiego informuje, że jedynym poprawnym zapisem pozostaje pineska. Jest w tym radykalizmie (na razie) osamotniony. Można więc jeszcze pisać pinezka albo pineska.

A kiedy jedna z tych form stanie się obowiązująca i pamięć zawiedzie, która z nich? Od czegóż mamy  rodzimą pluskiewkę.

W CUDZYSŁOWIE CZY W CUDZYSŁOWIU

Niewątpliwie jeden z najpowszechniej popełnianych błędów językowych. Wykształcenie, erudycja nie mają większego znaczenia. Kluczowe i podstępne są zwłaszcza dwa przypadki: dopełniacz i miejscownik.

Cała odmiana wygląda tak:

M. cudzysłów
D. cudzysłowu (nie – cudzysłowa, cudzysłowia)
C. cudzysłowowi
B. cudzysłów
N. cudzysłowem
Ms. cudzysłowie (nie – cudzysłowiu)
W. cudzysłowie

Powszechny błąd popełniany w miejscowniku zapewne wynika z odmiany innych rzeczowników kończących się na –ów, które przybierają końcówkę -u: ołów (Ms. ołowiu), tułów (Ms. tułowiu).

Jak ustrzec się przed błędem? To proste, wystarczy zapamiętać regułkę: jak rów – w rowie, tak cudzysłów – w cudzysłowie.

PRZY POMOCY CZY ZA POMOCĄ

Na początek dobra nowina – można tak i tak. Mniej dobra – należy wiedzieć, w jakich sytuacjach te wyrażenia przyimkowe stosować. I znów pocieszę, bowiem reguły nie są skomplikowane.

Przy pomocy” używamy w odniesieniu do osób (przy pomocy kogoś).

Majster przy pomocy mechanika przesunął samochód.

Za pomocą” w odniesieniu do przedmiotów lub pojęć (za pomocą czegoś).

Informatyk za pomocą aplikacji poradził sobie z problemem.

Tyle teoria i pobożne życzenie, by ją wprowadzono w życie. Językowa praktyka wykazuje całkowitą dowolność w używaniu obu wyrażeń, więc to bardziej wskazówka dla ceniących jakość swojej polszczyzny. Na szczęście i wbrew pozorom grupa miłośników języka ojczystego jest coraz liczniejsza.

Hurraoptymista ze mnie?

 

 

Podstawowe źródła:

Michał Arct, Słownik wyrazów obcych

Stanisław Szober, Słownik poprawnej polszczyzny

Edward Polański, Nowy słownik ortograficzny PWN

Wielki słownik ortograficzny języka polskiego pod redakcją Andrzeja Markowskiego



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)
03.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)
17.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XII)
29.06.2018
CZESKI BŁĄD DO KOSMICZNEJ POTĘGI
22.06.2018
BŁĘDY ORTOGRAFICZNE MNOŻĄ SIĘ, ŻE HO (CHO?)!
15.06.2018
MIESZKAM W CHLEWIE? ROZTERKI (TYLKO) JĘZYKOWE
05.06.2018