TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XII)


Nikt nie zna dnia ani godziny, kiedy raptem dopadną go językowe wahania. Pół biedy, jeśli czas pozwala na sprawdzenie w słownikach. Post scriptum to w skrócie PS czy P.S., wróciłem z IKEA czy z IKEI, znajomy jezuita czy Jezuita? Gorzej, jeśli decyzję trzeba podjąć w ułamku sekundy, a tak dzieje się najczęściej. Żeby te ułamki zaowocowały dobrymi decyzjami, dzisiaj kolejna porcja możliwych wpadek i – mam nadzieję – ratujących wyjaśnień.

 

norbertanka czy Norbertanka

Właściwa jest pierwsza wersja, ponieważ nazwy członków zgromadzeń zakonnych zapisujemy z małej litery: benedyktyni, szarytka, jezuici, dominikanin, salezjanie. Istnieje wyjątek: Krzyżak jako członek zakonu i jednocześnie obywatel państwa krzyżackiego.

Na tym nie koniec. Gdy wyraz odwołujący się do tej grupy „zawodowej” stanowi część nazwy własnej, np. kościół Dominikanów, ulica Norbertanek, kościół Szarytek, klasztor Franciszkanów piszemy go wtedy zawsze dużą literą. 

Przy okazji, czy ktoś wie, jak niebywała jest nazwa zakonu norbertanek? Zgromadzenie Sióstr Kanoniczek Regularnych Zakonu Premonstratensów?

Zwróćmy uwagę na duże litery; obowiązują tylko wówczas, gdy podajemy pełne nazwy oficjalne (Zgromadzenie Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, inaczej – niepokalanki, Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, inaczej – templariusze).

 

P.S. CZY PS

Obie wersje skrótu łacińskiego post scriptum (w dosłownym tłumaczeniu: po piśmie, po liście) do niedawna były poprawne. Obecnie właściwy jest zapis PS (bez kropek).

Jeszcze w Słowniku skrótów i skrótowców Jerzego Podrackiego z 1994 roku znajdziemy oba przykłady, ale już z zastrzeżeniem: „PS, rzad. P.S. postscriptum (łac.) dopisek do listu. Skr. pisany bez kropek, wyjątkowo też z kropkami, czytany jako cały wyraz (wymawiany też: pe-es)”.

Tej możliwości wyboru nie dają już publikacje późniejsze. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. Andrzeja Markowskiego oraz Wielki słownik ortograficzny PWN z zasadami pisowni i interpunkcji rejestrują post scriptum tylko jako skrót PS.

Liczba mnoga w mianowniku to postscripta, a dopełniacz – postscriptów.

 

MEGAHIT CZY MEGA HIT

Mega to słowo greckie, od mēgas  czyli wielki. W polszczyźnie cząstka mega‑ w połączeniu z rzeczownikami i przymiotnikami podkreśla wyjątkową ważność, nadzwyczajność, wielkość i – to trzeba też dodać – jest bardzo nadużywana.

Zapisujemy ją zawsze łącznie z następującym po niej wyrazem, np. megapromocja, megaplakat, megaszybkość, megakoncert, megaprodukcja czy megawydajny. Podobnie rzecz ma się z przedrostkiem super (superhit, superwypieki, superniespodzianka).

Zapis mega hit jest więc błędny.

 

W IKEA CZY W IKEI

Ta powszechnie znana w świecie nazwa jest ciekawie skonstruowanym skrótowcem utworzonym ze szwedzkiego zestawienia: Ingwar Kamprad z Elmtaryd w parafii Agunnaryd. Zauważmy, że w odmianie pierwsza litera nazwy parafii A zostaje zamieniana na inną. Stąd językoznawca, profesor Mirosław Bańko, uważa, że IKEA nie powinna się odmieniać, ponieważ z jednej strony w języku szwedzkim deklinacja rzeczowników zachowała się w powijakach, ale przede wszystkim odmienianie zniekształca formę podstawową, a to mogłoby utrudnić rozpoznawalność marki.

Mniej ortodoksyjny pozostaje Wielki słownik ortograficzny PWN z zasadami pisowni i interpunkcji pod red. Polańskiego. Tam czytamy, że istnieją dwa poprawne sposoby stosowania tego skrótowca. Obowiązujący przedstawicieli oddziałów tej firmy w Polsce, a więc stosowanie we wszystkich przypadkach gramatycznych jednej formy IKEA. A drugi sposób to typowa odmiana: IKE-i, IKE-ę, IKE-ą. W tym przypadku skrót można też zapisać tak: Ikea, Ikei, Ikeę, Ikeą.

Ostatnia możliwość wynika z reguły ortograficznej, według której odmianę zakończonych na -a skrótowców typu IKEA, FIFA zapisujemy dwojako: FIF-y, FIF-ie albo Fifa, Fifie, Fify.

 

SPRAY’EM CZY SPRAYEM

Jeśli mamy spray to malujemy sprayem. Apostrofu używamy, gdy wyraz kończy się na niewymawiane -e. Tutaj rzecz ma się inaczej, w odmianie spray zapisujemy więc bez apostrofu.

Dopuszczalna jest spolszczona forma zapisu – sprej (spreju, sprejem).

 

ZE WSZECHMIAR CZY ZE WSZECH MIAR

Dość częsty błąd. Poprawna jest wyłącznie jedna pisownia: ze wszech miar. Dlaczego? Warto sobie uzmysłowić, że wszech jest niczym innym jak dopełniaczem liczby mnogiej współczesnego zaimka liczebnego: wszystkich.

Oczywiste, że brzmi dla ucha nieco dziwnie, bo wszech zachował się jako archaizm w formie szczątkowej i funkcjonuje już jedynie we frazeologizmach, np. po wsze czasy, ze wszech miar, wszech czasów (z reguły zapisywane błędnie razem), wszem wobec (nie: wszem i wobec).



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)
03.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)
17.07.2018
CZESKI BŁĄD DO KOSMICZNEJ POTĘGI
22.06.2018
BŁĘDY ORTOGRAFICZNE MNOŻĄ SIĘ, ŻE HO (CHO?)!
15.06.2018
MIESZKAM W CHLEWIE? ROZTERKI (TYLKO) JĘZYKOWE
05.06.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. X)
18.05.2018