TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)


Pół biedy, jeśli mama zwraca się do trzyletniej pociechy. Gorzej, jeśli kakałko zaczyna funkcjonować wśród dorosłych. Na ten temat większy komentarz. A ponadto, o zapisie skrótowców, orce (nie rybie, tylko tej na polu) i wreszcie o kłopotach z określeniem rodzaju nazw miejscowości w Polsce. Strasznych kłopotach. Zaczynajmy.

 

MOŻNA ZDROBNIĆ KAKAO CZY NIE MOŻNA

Napijesz się kakałka? Tysiące razy dziennie pada to pytanie kierowane najczęściej do dzieci. Kakałkiem, gdyby ktoś zechciał mi zaproponować, nie pogardzę, choć wolę: napijesz się kakao? Rzecz nawet nie w tym, że nie przepadam za zdrobnieniami („na świeżutki chlebek masełko, szyneczka, serek i pomidorek pachnący słoneczkiem – paluszki lizać”), ale akurat kakałko jest formą językową błędną, ponieważ od rzeczownika kakao (wymawianego tak jak się zapisuje, a nie – kakało) zdrobnienia brak. Poza tym, brzmi jakoś infantylnie (mamom odpuszczamy). Jeśli ktoś się upiera, dopuścić je można w bardzo potocznej, mówionej polszczyźnie.

Co o niepoprawności decyduje?  Spójrzmy na wyrazy typu: dzieło, ciało, zioło, koło. Zawarta w nich spółgłoska „ł” umożliwia zdrobnienie z użyciem przyrostka -ko: dzieł-ko, ciał-ko, ziół-ko, kół-ko. Jako że tej spółgłoski w kakao nie ma, kakałko żadną miarą się nie obroni.

Niektórzy, dopuszczając w spontanicznej mowie kakałko, z rozpędu akceptują też odmianę kakao: w dopełniaczu byłoby kakaa, w celowniku kakau, narzędnik kakaem, miejscownik kakale (z typową wymową odpowiednio: kakała, kakału, kakałem). O ile na dźwięk kakałka można zacisnąć zęby to w tym przypadku już trudniej.

Trzeba przyznać, że mamy tu do czynienia z rzadko spotykanym w języku polskim zakończeniem składającym się z dwóch samogłosek ao. W podobnych sytuacjach rzeczowniki są zawsze nieodmienne: makao, boa, curacao, pekao, video (choć „coś mi się stało z widełem” już słyszałem).

Pamiętam wcale nieodległe czasy, kiedy jeszcze wzdrygano się przed odmianą rzeczowników studio i radio. Obecnie odmiana tych wyrazów jest wskazana. Dlaczego? Samogłoski na końcu obu wyrazów tworzą inaczej funkcjonujący zestaw niż we wcześniej przytoczonych – samogłoska i zmiękcza jedynie poprzedzającą głoskę o.

 

M.IN. CZY M.IN

Zanim poświęcę chwilę na ogólne zasady – rozwiązanie tej rozterki. Otóż jeżeli w nazwie drugi wyraz rozpoczyna się od samogłoski to skrót nazwy ma kropkę po skrócie każdego słowa: m.in– między innymi, p.o. – pełniący obowiązki, o.o– ograniczona odpowiedzialność, b.u. – bez uwag, c.o. – centralne ogrzewanie.

Natomiast nie można stawiać kropki po skrótach zawierających pierwszą i ostatnią literę wyrazu skróconego: nr – numer, dr – doktor; mgr – magister.   Zdarza się często, że występują obok siebie dwa znaki interpunkcyjnekropka, która oznacza skrót danego słowa lub nazwy wielowyrazowej i dwukropek, który wprowadza wyliczenia – m. in.: lub np.:.

Co ciekawe, interpunkcja w skrótach może wnosić odmienne znaczenie słowa, np.: t – tona, ale: t. – tom, tempo, b.r. – „brak roku (wydania)”, ale br. – bieżącego roku, at – atmosfera techniczna, ale a. t łac.  a tergo, czyli ułożony w porządku alfabetycznym ostatnich liter wyrazów.

 

ORAJ CZY ORZ

Rzecz dotyczy drugiej osoby liczby pojedynczej trybu rozkazującego od czasownika orać. Odmienia się on w czasie teraźniejszym tak:

ja orzę (nie: oram)        my orzemy

ty orzesz                           wy orzecie

on, ona, ono orze            oni, one orzą (nie: orają)

Tak więc jedyna poprawna forma to w wołaczu orz, czym w środowiskach wiejskich nawykłych do: ty oraj, potem cię zmienię, wzbudzam zapewne niejedną konsternację.

 

TEN MAŁOGOSZCZ CZY TA MAŁOGOSZCZ
Od razu informuję – Małogoszcz jest rodzaju męskiego i nie ma słownika, który twierdziłby inaczej. Obecnie, bo jeszcze trzydzieści lat temu Słownik etymologiczny miast i gmin PRL Stanisława Rosponda określał, że jest rodzaju żeńskiego.
Poprawna odmiana tego rzeczownika wygląda więc tak:
Mianownik         Małogoszcz
Dopełniacz         Małogoszcza (nie: Małogoszczy)
Celownik            Małogoszczowi
Biernik                Małogoszcz
Narzędnik          Małogoszczem
Miejscownik      o Małogoszczu.
Ale to dopiero początek kłopotów. Ogólnie, nazwy miejscowości w Polsce to duży, osobny (i pozbawiony logiki) rozdział. Wśród nich, jeśli chodzi o problemy z rodzajem i odmianą, zdecydowanie prym wiodą te, które kończą się na -cz i -szcz. Darmo szukać porządkującej definicji.
Małogoszcz, już wiemy – rodzaju męskiego. Czyli również  Radogoszcz? No nie, to byłby za proste. Radogoszcz i Bydgoszcz są rodzaju żeńskiego (tej Radogoszczy, tej Bydgoszczy), ale już Goszcz w województwie dolnośląskim – męskiego (tego Goszcza).
I bądź tu mądry! Wyjaśnienie paradoksów nazewniczych byłoby, co tu dużo mówić, nudne. Wymaga solidnego wykładu o początkach formowania się polszczyzny. Czyli zaczynania od czasów prasłowiańskich i tajemniczych jerów.
W dodatku, w trakcie wywodu należałoby przyznać, że historycznie Bydgoszcz powinna być rodzaju męskiego.
Koniec? Gdzie tam! Jakby tego było mało, trzeba wziąć pod uwagę uzus językowy – zwyczaj panujący w danej miejscowości. Właśnie on sprawia, że takie same nazwy w Polsce mają odmienny rodzaj gramatyczny i w związku z tym odmianę. Przykład? Samogoszcz, wieś w województwie łódzkim to rzeczownik rodzaju męskiego (byłem w Samogoszczu), natomiast wioska Samogoszcz na południowy-wschód od Warszawy ma formę żeńską (byłem w Samogoszczy).
I z tym językowym bólem głowy zostawiam Państwa do następnej części „Codziennych rozterek językowych”.


TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

NASZE CODZIENNE I POWSZECHNE BŁĘDY JĘZYKOWE
09.11.2018
CYFRA I LICZBA. ZASKOCZENIE NIEMAL PEWNE
02.11.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVII)
09.10.2018
JAK POPRAWNIE WYMAWIAĆ SŁOWO JABŁKO
21.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)
03.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XII)
29.06.2018