TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)


Radii, radiów – nie ma znaczenia, jedno i drugie brzmi źle. Źle, nie zawsze znaczy błędnie. Ponadto w tej części o zasadniczej różnicy między: poproszę tort a poproszę tortu (dla łasuchów sprawa ważna). Rozpoczyna zaś dzisiejszy poradnik niby niewinny, ledwo widoczny zaimek się.

 

TAK SIĘ SKACZE CZY TAK SKACZE SIĘ

A ogólnie chodzi o miejsce w zdaniu zaimka zwrotnego się. Wcale nie dowolne, jak wielu sądzi. Całą rzecz sprowadzić można do akcentowania zdań. Umiejętna „żonglerka” tym efektem stylistycznym doprowadza do komizmu, chętnie wykorzystywanego przez autorów scenariuszy filmowych. Znakomicie udało się to w serialu „Ranczo”, w którym Pietrek i koledzy z ławeczki budowali zdania z się na końcu („Na Joli pokazywać zaczął, gdzie przeponę ma się”). Gorzej, jeśli to wszystko w życiu, na żywo.

Jeśli ktoś teraz oczekuje zdecydowanej odpowiedzi, muszę rozczarować. Sprawa nie jest ani błaha, ani prosta. Sam, kiedy piszę teksty, często w trakcie poprawek przesuwam zaimek się na inne miejsce. Na co zwracam uwagę? Mówiąc żartobliwie, nigdy nie stawiam się na początku zdania. I na końcu, co już żartobliwe jest średnio, bowiem akurat to zjawisko staje się coraz powszechniejsze.

Przywołajmy zalecenie językoznawców: się należy stawiać przed czasownikiem. Nie zawsze musi to być najbliższe sąsiedztwo, np.: czy się dojedzie?, czy się tam dojedzie?, czy się tam szybko dojedzie?

Niestety, od pewnego czasu można słyszeć zauważalną manierę, by umieszczać zaimek się po czasowniku (Czy tam dojedzie się?), co powoduje, że ta nieakcentowana część mowy przyjmuje akcent narzucony siłą. Często brzmi to sztucznie i zwłaszcza przy dłuższych zdaniach monotonnie. A nawet, co już z pewnością nie jest przez autorów zamierzone, budzi skojarzenie z którąś ze wschodnich gwar. Takim właśnie wschodnim stylem, popartym intonacją, mówią bohaterowie miasteczka Królowy Most, czyli trylogii Jacka Bromskiego, rozpoczynającej się od filmu „U Pana Boga za piecem”.

Istnieje typ zdań, w których się musi znaleźć miejsce na końcu. Chodzi o zdania dwuwyrazowe: zjadłoby się, mówi się, biegnie się.

 

 

POPROSZĘ SÓL CZY POPROSZĘ SOLI

Skupiamy się teraz na jedzeniu i czasowniku prosić. W języku polskim tym zestawem rządzą dwie reguły. Pierwsza dotyczy produktów w całości, np.: opakowanie serka, butelka wina, torebka soli, puszka kawy. Używamy wtedy form w bierniku, czyli: poproszę serek, poproszę wino, poproszę sól, poproszę kawę.

Kiedy chodzi nam o część produktu (kawałek, kieliszek, odrobinę, filiżankę) używamy dopełniacza: poproszę serka, poproszę wina, poproszę soli, poproszę kawy.

Bywa, że trudno rozsądzić, czy chodzi o całość, czy kawałek. Tak właśnie jest z pytaniem: Poproszę banana. I w mianowniku, i w bierniku jest to ta sama forma. Przygotujmy się, że możemy dostać kawałek albo cały. Natomiast, jeśli powiemy: Poproszę banan, dajemy do zrozumienia, że chodzi o owoc niepodzielony.

A co z drzewem? W oranżerii posadzono banan (nie: banana).

 

 

RADIÓW CZY RADII

Przyznać trzeba, że obie formy wyglądają dziwacznie, przy czym jedna jest poprawna – radiów. Ostatnio usłyszałem stwierdzenie sprzedawcy: „Sprawdzę, czy mamy więcej tych radiów” i byłem zaniepokojony. Sprawdziłem, rzeczywiście można w ten sposób, a odmiana rzeczownika radio w liczbie mnogiej wygląda tak:

M. radia

D. radiów

C. radiom

B. radia

N. radiami

M. radiach

Uznano, że radio, które jest rodzaju nijakiego, podobnie jak studio, honorarium, przybierze w dopełniaczu również końcówkę -ów (studiów, honorariów, radiów). Pojawił się nawet pomysł, by wprowadzić w dopełniaczu radyj, ale nazbyt przywołuje on obraz Wokulskiego, który obracając gałką szuka stacyj RMF-u.

Poprawność poprawnością, ja nadal pytam w sklepie: „Dlaczego tak mało radioodbiorników?”



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

NASZE CODZIENNE I POWSZECHNE BŁĘDY JĘZYKOWE
09.11.2018
CYFRA I LICZBA. ZASKOCZENIE NIEMAL PEWNE
02.11.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVII)
09.10.2018
JAK POPRAWNIE WYMAWIAĆ SŁOWO JABŁKO
21.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)
17.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XII)
29.06.2018