TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE


Kto nie zna tego irytującego stanu zwątpienia. Rozpoczynamy zdanie i chwilę później tracimy pewność, czy forma, której początek z rozpędu został (niestety) wygłoszony, jest na pewno poprawna. A brnąć trzeba dalej. Wpadamy w pułapkę zastawioną przez siebie. Wszystko trwa ułamki sekund, rozterki językowe potrafią męczyć dłużej. Prawdę powiedziawszy, gorzej, jeśli wcale nie męczą. Postanowiłem bacznie rejestrować je i u siebie, i zauważać też niepewność malującą się na twarzach innych. Zapisywać, dzięki czemu raz w miesiącu powstanie coś w rodzaju mini-poradni językowej.  W razie wątpliwości sięgnę do najnowszych słowników językowych; polszczyzna jest tworem żywym, więc nie tak znów rzadko okazuje się, że coś już można albo czegoś nadal nie wolno, choć wszyscy tak mówią. Albo nikt nie używa jakiejś frazy, a jedynie ona jest poprawna.

CZTERECH CHŁOPCÓW CZY CZTEREJ CHŁOPCY

Dobrze w obu przypadkach. Istnieje bowiem w języku polskim reguła mówiąca, że liczebniki 2, 3, 4 można łączyć z rzeczownikami nazywającymi osoby rodzaju męskiego na dwa sposoby, z których każdy jest równie poprawny. Dlatego: dwaj kierowcy/dwóch kierowców, trzech studentów/trzej studenci, czterech młociarzy/czterej młociarze.

Od „pięciu” ta sztuczka już się nie uda.

DO CYPRU CZY NA CYPR

Ważne jest tu rozróżnienie nazwy. Cypr jest jednocześnie nazwą państwa i nazwą wyspy. Obiema nazwami rządzą różne przyimki. Państwem rządzi – „do” (poleciałem do Cypru), wyspą – „na” (spędziłem urlop na Cyprze). Redagowany przez Andrzeja Markowskiego „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN” podaje także inny przykład z czasownikiem mieszkać: Mieszkać na Malcie (na wyspie) i Mieszkać w Malcie (w państwie).

W potocznej polszczyźnie z reguły korzysta się z formy „na”: na Cypr, na Kubę, na Madagaskar.

ACHA CZY AHA

O ile z Cyprem na dowolność można sobie pozwolić to tu już nie. „Wielki słownik ortograficzny języka polskiego PWN” pod redakcją Edwarda Polańskiego podaje wyłącznie jedną poprawną formę: aha.

Aha, definicja „aha” brzmi: «wykrzyknik wyrażający potwierdzenie, zrozumienie, przypomnienie, ironię itp.» Dodałbym jeszcze – zdziwienie.

PILNOWAĆ DOM CZY DOMU

Formą rządzi niepodzielnie dopełniacz. Pilnuję (kogo? czego?) domu, kotów, dziecka, obiadu, ruchu.

OKOŁO METR CZY OKOŁO METRA

I tutaj również nie liczmy na dowolność. Przyimka około używamy z tylko dopełniaczem, co oznacza, że poprawna jest wyłącznie forma około metra. Stąd też nie powiemy: około sto kilometrów tylko około stu kilometrów. Nie: około dwadzieścia jajek tylko około dwudziestu jajek. Nie: około dziesięć stopni tylko około dziesięciu stopni.

SETKI OSÓB OGLĄDAŁO CZY OGLĄDAŁY

Obie formy są dopuszczalne, ale jedna prawidłowsza. Rzecz w tym, jak wyjaśnia cytowany już „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN”, że forma „setki” częściej łączy się z orzeczeniem w liczbie pojedynczej w rodzaju nijakim. Dlatego lepiej powiedzieć: Setki ludzi złożyło kwiaty niż Setki ludzi złożyły kwiaty, Setki strażaków świętuje w dzień św. Floriana niż Setki strażaków świętują w dzień św. Floriana, Setki osób doznaje bólu niż Setki osób doznają bólu.

Któraś z tych form ostatecznie zwycięży. „Na ucho” chyba jednak ta druga.

NA DWÓR CZY NA POLE

Trwa gorący spór, a lokalni patrioci są gotowi na wiele. Tymczasem dla Polski południowo-wschodniej mam niedobre wieści. Zasięg ogólnokrajowy posiada jedynie forma na dwór. Wyjść na pole jest regionalizmem małopolskim i, trzeba przyznać, tam ma się nad podziw dobrze. Pomylił się więc wybitny językoznawca, Kazimierz Nitsch, który w 1914 roku pisał: „na pole (wyjść), na polu (zimno) Kr[aków] – na dwór, na dworze P[oznań], W[arszawa], Lwów; i w Kr. dziś coraz częściej dwór, a archaiczne pole w wymienionych zwrotach ginie.”

Upłynęły sto cztery lata i w Krakowie nie ginie.

Z poprawną i zrozumiałą w całej Polsce formą na dworze jest jeden kłopot. Czasami, a na Mazowszu niemal powszechnie, słyszy się na dworzu. Tu nie ma żadnej taryfy ulgowej. O ile regionalizmem na pole można się posłużyć poza Małopolską i Podkarpaciem (ryzykując zrozumienie wprost) to na dworzu pozostaje bez względu na miejsce poważnym błędem językowym.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVII)
09.10.2018
JAK POPRAWNIE WYMAWIAĆ SŁOWO JABŁKO
21.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIV)
03.08.2018
CZES’C’! O WYMOWIE MŁODYCH (KOBIET)
24.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XIII)
17.07.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XII)
29.06.2018
CZESKI BŁĄD DO KOSMICZNEJ POTĘGI
22.06.2018