TAK CZY TAK? MAŁE I WIELKIE LITERY (CZ. XXI)


Powiedzieć, że internetowe korektory tekstu nie radzą sobie wogule to jednak przesada. Raz poprawią, wiele razy nie. Podobnie jak na drodze, przydaje się więc i tu zasada ograniczonego zaufania. Istnieje jednak dział pisowni z zastawionymi przez owe systemy licznymi pułapkami; mam na myśli małe i wielkie litery. Dziś kilka przykładów. Dla wierzących i niewierzących. Język polski jednoczy wszystkich. 

 

dopust Boży czy dopust boży

Słowniki są zgodne – poprawny jest zapis z małej litery. Najlepiej uzasadnili to zalecenie autorzy „Pisowni słownictwa religijnego”. Mianowicie, zapisujemy przymiotnik boży z małej litery w wyrażeniach potocznych, w których trudno doszukać się głębszej treści religijnej. Do takich zaliczyć można iskrę bożą (talent), bożą krówkę (biedronkę), dary boże (pokarm). W tym znaczeniu dopust boży ma również charakter potoczny – to zesłane przez siłę wyższą zdarzenie o przykrych, dotkliwych konsekwencjach.

Swego czasu na temat zwrotu prawo boże wypowiadał się prof. Mirosław Bańko z Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zdaniem, nie wymaga ono zastosowania wielkiej litery; jej użycie zależy od stosunku do spraw wiary osoby piszącej. Inaczej, jeśli przymiotniki odnoszą się bezpośrednio do Chrystusa lub Boga – Duch Boży, Baranek Boży, Syn Boży.

 

pierwszy po Bogu czy pierwszy po bogu

A tutaj właściwa jest wyłącznie pisownia z wielkiej litery. Mamy bowiem wyraźne odniesienie do Boga. Wystarczy sobie przypomnieć najczęstsze użycie tego zwrotu. Tak nazywa się kapitana statku lub samolotu, którzy na morskim i powietrznym bezkresie nie mają innych zwierzchników oprócz Boga. Zdarza się, choć sporo rzadziej, że w ten sposób nazywane są inne osoby wykonujące ważne funkcje, np. Prezes jest pierwszy po Bogu i zawsze ma rację, To prowadzący program jest pierwszy po Bogu i on wybiera gości do dyskusji, Pamiętaj, nie masz nic do powiedzenia – trener jest pierwszy po Bogu.

 

wieczne miasto czy Wieczne Miasto

Jeszcze inaczej niż w dwu wcześniejszych przykładach. Wydaje mi się, że najczęściej można spotkać to dwuwyrazowe określenie Rzymu pisane z wielkich liter. Co na ten temat Wielki Słownik Ortograficzny? Jak pięknie i wygodnie! Dopuszcza zapis nazw pospolitych użytych jako nazwy własne osób i miejsc na dwa sposoby: Wieczne Miasto lub wieczne miasto, Książę Apostołów lub książę apostołów (św. Piotr), Mały Kapral lub mały kapral (Napoleon Bonaparte), Żelazny Kanclerz lub żelazny kanclerz (Otto von Bismarck), Biały Kontynent lub biały kontynent (Antarktyda), Srebrny Glob lub srebrny glob (Księżyc).

Tak więc, czy będzie to wieczne miasto, czy Wieczne Miasto – nie ma znaczenia. Oba warianty są równie poprawne. A każdy sposób, by znaleźć się w tej niepowtarzalnej stolicy dobry. Sam zaliczam się do nieuleczalnych jej wielbicieli.

 

góra Oliwna czy Góra Oliwna

Pomyłki w zapisach nazw geograficznych składających się z więcej niż jednego wyrazu zdarzają się dość często. Tymczasem zasady pisowni nie są skomplikowane. Krótko mówiąc, wszystko zależy od drugiego wyrazu. I tak, jeśli jest on rzeczownikiem w mianowniku, pierwszy człon trzeba zapisać z małej litery, np. góra Horeb.

W sytuacji, gdy drugi wyraz użyty jest rzeczownikiem w dopełniaczu lub też przymiotnikiem, oba człony zapisujemy z wielkiej litery. Tak więc jedyną poprawną formą pozostaje Góra Oliwna.

Bogatsi o tę wiedzę nie popełnimy już nigdy błędu, pisząc: pustynia Kalahari, jezioro Genezaret, Jezioro Wiktorii, Rów Mariański, ocean Atlantyk, Ocean Atlantycki, wyspa Uznam, półwysep Hel, Półwysep Helski, Kanał Panamski, Hala Gąsienicowa, dolina Missisipi, Przylądek Kennedy’ego, przylądek Canaveral, góra Grabarka.

Warto też pamiętać, że przyimki, które czasem znajdują się wewnątrz nazw geograficznych zawsze piszemy z małej litery: Nakło nad Notecią, Gródek nad Dunajcem, Równia pod Śnieżką, Nowe Miasto nad Wartą, Dolina ku Dziurze.

 

bazylika czy Bazylika

Nie obejdzie się bez niespodzianki. Ogólna zasada mówi, że nazwy budynków i obiektów sakralnych piszemy małą literą. W nazwach własnych wielką literą zapisujemy tylko tę część, która w istocie nazywa, ukonkretnia dany obiekt, np. bazylika św. Ludwika, kościół Mariacki, sanktuarium Matki Bożej Leśniowskiej. I to by było na tyle. Gdzie ta niespodzianka?

Otóż w przypadku bazyliki notujemy siedem odstępstw od reguły. Zapisujemy ten wyraz wielką literą jedynie w przypadku siedmiu bazylik patriarchalnych, zwanych również większymi. Należą do nich Bazylika Świętego Jana Chrzciciela na Lateranie, Bazylika Matki Boskiej Większej, Bazylika Świętego Pawła za Murami, Bazylika Świętego Piotra, Bazylika Świętego Wawrzyńca w Rzymie, Bazylika Świętego Franciszka w Asyżu i Bazylika Najświętszej Maryi Panny od Aniołów w Asyżu.

Na marginesie, pamiętajmy o zasadzie: skrót w nazwie, np. kościół św. Mikołaja z małej litery, ale jego rozwinięcie zawsze z wielkiej – kościół Świętego Mikołaja. Podobnie: klasztor oo. Franciszkanów, ale klasztor Ojców Franciszkanów, opactwo ss. Benedyktynek, ale opactwo Sióstr Benedyktynek.

 

PS „Wogule” w pierwszym zdaniu to część ogłoszenia z witryny sklepowej: Zniczy nie sprzedajemy wogule.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XX)
12.09.2019
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (XVIII)
09.05.2019
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVII)
09.10.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XVI)
14.09.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. XV)
28.08.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. X)
18.05.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (CZ. IX)
30.04.2018
TAK CZY TAK? CODZIENNE ROZTERKI JĘZYKOWE (VIII)
10.04.2018