WAHANIA JĘZYKOWE CODZIENNE I TE RZADKIE


Kto ich nie doświadcza. Pojawiają się znienacka. Frustrują, irytują, przygnębiają. Rozterki polonistyczne, wahania językowe prowadzą niechybnie do jednego wniosku: języka polskiego trzeba się uczyć każdego dnia i do końca życia. Nie ma na to rady, skoro taki liczebnik dwa ma w języku angielskim jedynie dwie formy, a w naszym aż osiemnaście. Jeść w angielskim – form pięć, w polskim… ponad dwieście. No nie jest łatwo, tym bardziej więc należy chylić czoła przed każdym obcokrajowcem uczącym się języka polskiego. Jak oni to robią, że są w stanie zapamiętać?

 

SETKI OSÓB OGLĄDAŁO CZY OGLĄDAŁY

Obie formy są dopuszczalne, ale jedna prawidłowsza. Rzecz w tym, jak wyjaśnia „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN”, że forma „setki” częściej łączy się z orzeczeniem w liczbie pojedynczej w rodzaju nijakim. Dlatego lepiej powiedzieć: Setki ludzi złożyło kwiaty niż Setki ludzi złożyły kwiaty, Setki strażaków świętuje w dzień św. Floriana niż Setki strażaków świętują w dzień św. Floriana, Setki osób doznaje bólu niż Setki osób doznają bólu.

Któraś z tych form ostatecznie zwycięży. „Na ucho” chyba jednak ta druga.

PRZEDNI CZY TYLNI

W tytule mała prowokacja, bo nie o przednim chcę oczywiście mówić, a o błędnej formie tylni. Trzeba jednak przyznać, że przedni nie jest tu bez winy. Zdaje się, że właśnie jego forma z i na końcu tworzy przez analogię niepoprawną formę tylni. A gdzie usłyszeć ją można najczęściej? Naturalnie, w warsztatach samochodowych i wulkanizacyjnych. Tam wymienia się zderzaki i błotniki tylnie zamiast tylne i tylnią oponę zamiast tylną.

Wszystko, co w polszczyźnie z tyłu jest wyłącznie tylne. A jeśli koniecznie chcemy użyć słowa tylni to w jednym przypadku – kiedy przyjdzie nam zastosować (rzadki przypadek) liczbę mnogą od tylny (tylni obrońcy w drużynie).

DO CYPRU CZY NA CYPR

Wahania językowe są tu jak najbardziej usprawiedliwione. O wszystkim decyduje rozróżnienie nazwy. Cypr jest jednocześnie nazwą państwa i nazwą wyspy. Obiema nazwami rządzą różne przyimki. Państwem rządzi – „do” (poleciałem do Cypru), wyspą – „na” (spędziłem urlop na Cyprze). Redagowany przez Andrzeja Markowskiego „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN” podaje także analogiczny przykład z czasownikiem mieszkać: Mieszkać na Malcie (na wyspie) i Mieszkać w Malcie (w państwie).

W potocznej polszczyźnie z reguły korzysta się z form „na”: na Cypr, na Kubę, na Madagaskar.

Język Polski czy Język polski (na okładce zeszytu)

„Mam sprawdzian z biologii i referat z historii” – nazwy przedmiotów zapisujemy z małej litery. Podpis na okładce zeszytu jest dość specyficznym, ale jednak tytułem. Podobnie jak z tytułami książek i tu sobie radzimy podobnie. Jeśli Boska komedia to według tych samych reguł – Język polski.

Zapis obu wyrazów z dużej litery (Język Polski) tworzy trochę inne znaczenie i sugeruje, że chodzi o nazwę kraju użytą w dopełniaczu – język używany na terenie Polski. A przecież chodzi o przymiotnik utworzony od nazwy Polska; ten piszemy z małej litery.

Język Polski na okładce może wygląda dostojniej i poważniej, ale żaden nauczyciel polskiego nie powinien się nabierać na takie przymilne, lizusowskie i szyte grubymi nićmi sztuczki.

CZTERECH CHŁOPCÓW CZY CZTEREJ CHŁOPCY

Dobrze w obu przypadkach. Istnieje bowiem w języku polskim reguła mówiąca, że liczebniki 2, 3, 4 można łączyć z rzeczownikami nazywającymi osoby rodzaju męskiego na dwa sposoby, z których każdy jest równie poprawny. Dlatego: dwaj kierowcy/dwóch kierowców, trzech studentów/trzej studenci, czterech młociarzy/czterej młociarze.

Od „pięciu” ta sztuczka już się nie uda.

HETTA CZY WIŚTA

Ciekaw jestem, ilu czytelników odpowiedziałoby na takie pytanie: „to zależy”, co oznaczałoby, że rozumie oba terminy. Pamiętam wakacyjne rozczulenie, kiedy w jednej z wiosek małopolskich usłyszałem woźnicę wykrzykującego w stronę konia: wiśta wio! czyli w lewo. Hetta (w prawo) już nie doczekałem, ale i tak spotkanie z koniem zaprzężonym do furki i pokrzykującym gospodarzem nieprędko się w plenerze powtórzy. Jeśli w ogóle.

Oba wyrazy wywodzą się z niemieckiego. Hott! – zwierzęta pociągowe miały iść do przodu albo na prawo i wist! – na lewo. Oba też należą do zasobu najstarszego słownictwa, stąd można je spotkać w innych językach należących do tej samej germańskiej rodziny.

Przynależy do niej również islandzki. Co ciekawe, w poleceniach komputerowych w tym języku znaleźć można „Vista” czyli „OK/Zatwierdź” i „Hætta við” czyli „Anuluj”.

Czyż to nie zachwycające, że islandzcy użytkownicy komputerów posługują się językiem Boryny?

wielki post czy Wielki Post

Katolik powie, że dużymi literami i będzie miał rację, ale pod pewnym warunkiem. Rzecz bowiem w tym, że w języku polskim nazwy okresów liturgicznych zapisujemy z reguły małą literą: adwent, okres wielkanocny, oktawa, nowenna, triduum. Tu również mieści się zapis: wielki post.

Jednak ze względu na wagę czasu w roku kościelnym, jego emocjonalne znaczenie można użyć dużej litery w wypadku okresów: Wielki Post i Adwent.

A jak to jest ze Środą Popielcową? Tu wyboru żadnego już nie ma. Rada Języka Polskiego jednoznacznie formułuje reguły pisowni: Urzędowe nazwy świąt piszemy wielką literą (wszystkie człony nazwy), np. Zwiastowanie, Nowy Rok, Boże Narodzenie, Objawienie Pańskie, Środa Popielcowa, Niedziela Palmowa, Wielki Czwartek, Wielki Piątek, Wielka Sobota, Wielkanoc, Zesłanie Ducha Świętego, Wniebowstąpienie, Wniebowzięcie, Boże Ciało.

Czyli osoba wierząca napisze Wielki Post, pozostali mogą również tak lub małymi literami wielki post, ale każdego obowiązuje Środa Popielcowa.

 

Na fotografii tytułowej obraz Anny Przepióry.



TO MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

NAGA PRAWDA IDZIE JAK W DYM I NIE LEJE KROKODYLICH ŁEZ
17.12.2020
ZABŁOCKI NA MYDLE, CZYLI GŁUPI JAK BUT (Z LEWEJ NOGI)
12.11.2020
SZARAPOVA CZY SHARAPOWA I INNE MANOWCE
22.10.2020
OŚCIĄ W GARDLE. JASNE, ŻE O KOŚCIACH TEŻ BĘDZIE
24.09.2020
DUŻĄ LITERĄ, MAŁĄ LITERĄ. WIEDZA TAJEMNA? (CZ. 2)
10.09.2020
PISOWNIA RELIGIJNA, CZYLI DYLEMATY NIE TYLKO ŚWIĄTECZNO-ŚLUBNE (CZ. 1)
03.09.2020
KARTOFEL I ZIEMNIAK. KTO RZĄDZI W TYM ZWIĄZKU?
20.08.2020
ROZMAITOŚCI JĘZYKOWE Z KOŚCIOŁA, SPORTU I KUCHNI
13.08.2020
WSZYSTKA PO 5 ZŁOTYCH! UPUST (OPUST?) NADZWYCZAJNY
14.05.2020